د معاصرو انقلابي خوځښتونو لپاره تاریخي درسونه
د روسیې د اکتوبر له انقلاب څخه د چین تر انقلاب، د شوروي اتحاد تر ړنګېدو او د افغانستان د خلق دموکراتیک ګوند تر تجربې
سریزه: د انقلاب بریا د مبارزې پای نه دی
انقلابونه د ټولنیزو تضادونو، سیاسي بحرانونو او د ولسونو د نارضایتۍ له ژورو څخه راټوکېږي؛ خو د یوه انقلاب بریا په خپله د هغه د راتلونکي ضمانت نه شي کېدای. تاریخ ښودلې ده چې د زاړه نظام نسکورېدل یوازې د یوې لا ستونزمنې مرحلې پیل دی: د نویو ټولنیزو اړیکو رامنځته کول، د ځواب ویونکو بنسټونو جوړول، له ولسونو سره د اړیکو ساتل او له کورنیو بحرانونو او بهرنیو فشارونو سره د مقابلې وړتیا.
ولې ځینې انقلابونه وتوانېدل چې د خپلو ټولنو ټولنیز او اقتصادي جوړښتونه د لسیزو لپاره بدل کړي، خو ځینې نور له ماتې، انحراف یا ړنګېدو سره مخ شول؟ د دې پوښتنې ځواب یوازې په یوه عامل، د څو مشرانو په اراده یا بهرنیو دسیسو کې نه شي راټولېدای. علمي تحلیل د ټولنې د مادي شرایطو، طبقاتي اړیکو، دولتي جوړښت، د مشرتابه د کیفیت، تشکیلاتي جوړښت او له خلکو سره د ګوند د اړیکو هممهاله څېړنه غواړي.
د اکتوبر انقلاب: د واک نیول او د نوې ټولنې د جوړولو ستونزې
د روسیې د ۱۹۱۷ کال د اکتوبر انقلاب د جګړې، اقتصادي بحران، د تزاري حکومت د اقتدار د کمزوري کېدو او د کارګرانو او بزګرانو د پراخې نارضایتۍ په شرایطو کې بریالی شو. بلشویکانو د سیاسي سازمانیابۍ، اغېزناکو شعارونو او د ولسونو د ځینو برخو د ملاتړ په مټ سیاسي واک ترلاسه کړ.
خو کورنۍ جګړې، بهرني مداخلې، اقتصادي وروستهپاتېوالي او د هېواد د بیارغونې ستونزو د انقلاب بهیر له سختو ننګونو سره مخ کړ. په ورپسې کلونو کې د سیاسي واک تمرکز، د بوروکراسۍ پراختیا او په خپلواکه سیاسي مشارکت کې محدودیتونه د شوروي تجربې د انتقادي ارزونې له مهمو موضوعاتو څخه وګرځېدل.
له دې تجربې څخه تاریخي درس دا دی چې یوازې د سیاسي واک ترلاسه کول د انقلاب د ټولنیزو موخو د تحقق لپاره بسنه نه کوي. د واک د ادارې څرنګوالی، د خلکو ګډون، د بنسټونو کیفیت او د تېروتنو د اصلاح امکان هم د انقلابي نظام په برخلیک کې اساسي رول لري.
د چین انقلاب: د ټولنې د ځانګړو شرایطو پېژندنه
د چین انقلاب په ۱۹۴۹ کال کې بریالی شو؛ خو د هغه لاره د روسیې له تجربې سره بنسټیز توپیرونه لرل. د ټولنې تر ډېره بزګریز جوړښت، د ځمکې مسئله، د مرکزي حکومت کمزورتیا او اوږدو جګړو د چین د کمونیست ګوند د انقلابي ستراتیژۍ په جوړېدو کې ټاکونکی رول درلود.
دې تجربې وښودله چې هېڅ انقلابي الګو د هر هېواد له تاریخي، اقتصادي او ټولنیزو شرایطو سره له سمون پرته په عیني بڼه نه شي تکرارېدای. هغه تګلاره چې په یوه ټولنه کې پایله ورکوي، ښايي په بله ټولنه کې بېلابېلې پایلې ولري.
په عین حال کې، د چین د «ستر ګام پر وړاندې» د ناورینزېږوونکو سیاستونو او د کلتوري انقلاب د ګډوډیو تجربه د مشرتابه د پرېکړو د علمي نقد او د دولتي سیاستونو د پایلو د څېړنې اړتیا څرګندوي. د یوه خوځښت سوسیالیستي هویت هېڅ سیاست له انتقادي ارزونې څخه نه معاف کوي.
د شوروي اتحاد ړنګېدل: کله چې نظام د ځان د اصلاح وړتیا له لاسه ورکوي
په ۱۹۹۱ کال کې د شوروي اتحاد ړنګېدل د معاصر تاریخ له مهمو پېښو څخه وو. دغه ړنګېدل د اقتصادي، سیاسي، ملي او تشکیلاتي عواملو د یوې ټولګې پایله وه؛ هغه عوامل چې د وخت په تېرېدو یې پر یو بل اغېز وکړ.
د اقتصادي ودې کمزورتیا، د پلانیزه اقتصاد ستونزې، ټولنیزه نارضایتي، ملي تضادونه، د ځواب ویلو د میکانیزمونو کمزورتیا او د مشرتابه اختلافات، د وروستیو کلونو له سیاسي پرېکړو سره یوځای، په دې بهیر کې اغېزمن وو. سره له دې، څېړونکي د دغو عواملو د نسبي اهمیت په اړه بېلابېل نظرونه لري.
د مارکسیستي تحلیل له نظره، د دې تجربې څېړنه غواړي چې د دولتي مالکیت، د ټولنې په اداره کې د کارګرانو د واقعي ګډون او پر پرېکړو د بوروکراتیکې ولکې ترمنځ توپیر وشي. یوازې د مالکیت د بڼې بدلون، پرته له دې چې د واک واقعي اړیکې او د خلکو رول وڅېړل شي، د یوه اقتصادي او ټولنیز نظام بشپړ انځور نه شي وړاندې کولای.
اساسي درس دا دی چې هېڅ سیاسي او اقتصادي نظام یوازې د خپلو تېرو لاسته راوړنو یا د کارګرې طبقې د استازیتوب د ادعا له امله د اصلاح، ځواب ویلو او د ټولنې له بدلېدونکو اړتیاوو سره د ځان د برابرولو له مسؤلیت څخه نه شي معاف کېدای.
د افغانستان د خلق دموکراتیک ګوند تجربه: اصلاحات، جګړه او له ټولنې سره واټن
د افغانستان د خلق دموکراتیک ګوند تجربه هم باید په تاریخي، مستند او انتقادي لیدلوري وڅېړل شي. د ۱۳۵۷ کال د ثور له انقلاب څخه راټوکېدلي حکومت پراخ ټولنیز او اقتصادي اصلاحات مطرح کړل؛ په هغو کې د ځمکې اصلاحات، د زدهکړې پراختیا او د دودیزو ټولنیزو اړیکو د بدلون هڅې شاملې وې. خو د دغو اصلاحاتو د یوې برخې د پلي کېدو څرنګوالی، د ټولنیزو ځواکونو مقاومت، د مشروعیت بحران، سیاسي ځپنه، کورنۍ جګړه او بهرني مداخلې د هېواد پر تحولاتو ژورې اغېزې وکړې.
د شوروي پوځي حضور، د بهرني ملاتړ پر وړاندې د حکومت مخ پر زیاتېدونکې تکیه او د جګړې پراخېدو سیاسي او ټولنیز وضعیت لا پېچلی کړ. د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته د ډاکټر نجیبالله حکومت تر ۱۹۹۲ کال پورې دوام وکړ؛ خو د شوروي اتحاد د مالي او پوځي ملاتړ پرې کېدو، د ځینو قوماندانانو د دریځ بدلون او د سیاسي او پوځي بحرانونو شدت د حکومت په ړنګېدو کې مهم رول ولوباوه.
د دې تجربې تحلیل نه د ټولنیزو لاسته راوړنو په انکار کې ممکن دی او نه د تېروتنو او انساني زیانونو په له پامه غورځولو کې. جدي ارزونه باید د اعلان شویو موخو، عملي سیاستونو، جګړهییزو شرایطو، د کورنیو ځواکونو د رول او بهرنیو مداخلو ترمنځ توپیر وکړي.
د افغانستان د مترقي خوځښتونو لپاره دا تاریخ هغه مهال ارزښتمن کېږي چې د ټولنې د پېژندنې، د ټولنیز تنوع د درک، د اصلاح او بدلون د لارو د ارزونې او د ګوند، دولت او خلکو ترمنځ د اړیکو د څېړنې بنسټ وګرځي.
ولې انقلابي خوځښتونه ماتې خوري؟
د دغو تجربو پرتله ښيي چې د انقلابي خوځښتونو ماتې یا ړنګېدل معمولاً د څو عواملو د ګډ اغېز پایله وي:
لومړی، له ولسونو څخه واټن: کله چې سیاسي سازمان د خلکو واقعي اړتیاوې، غوښتنې او تجربې درک نه کړای شي، د شعارونو او ورځني ژوند ترمنځ واټن پراخېږي.
دویم، د واک تمرکز او د ځواب ویلو کمزورتیا: کله چې نقد، څارنه او اغېزمن ګډون محدود شي، تېروتنې راټولېږي او د اصلاح امکان یې ستونزمنېږي.
درېیم، فکري جمود او د ځانګړو شرایطو د پېژندنې ناتواني: انقلابي نظریه هغه مهال لارښوونکې ده چې د واقعیت د پېژندلو وسیله وي، نه دا چې د علمي څېړنې ځای ونیسي.
څلورم، اقتصادي او ټولنیز بحرانونه: د سرچینو کمښت، د تولید کمزورتیا، نابرابري او د خلکو د اساسي اړتیاوو په پوره کولو کې ناکامي د یوه نظام مشروعیت کمزوری کولای شي.
پنځم، جګړه او بهرنۍ مداخله: پوځي فشارونه، د مخالفو ځواکونو لپاره بهرنی ملاتړ او ستراتیژیکه وابستګي د ځواکونو انډول بدلولای شي؛ خو په هره تاریخي تجربه کې یې اغېز باید جلا وڅېړل شي.
شپږم، تشکیلاتي او رهبري بحران: د کادرونو د روزنې کمزورتیا، نه حل شوي اختلافات، د پرېکړو غیرشفافوالی او د تېروتنو د اصلاح ناتواني د یوه خوځښت وړتیا له منځه وړلای شي.
له دغو عواملو څخه هېڅ یو په یوازې ځان د ټولو تاریخي ماتو بشپړ وضاحت نه شي وړاندې کولای. د هر عامل اهمیت په ځانګړو شرایطو او له نورو عواملو سره د هغه په اړیکو پورې تړلی دی.
پایله: تاریخ باید زده شي، نه تکرار
د انقلابونو تاریخ نه د سپېڅلو بریاوو ټولګه ده او نه د حتمي ماتو لړلیک؛ بلکې د انساني تجربو، ټولنیزو تضادونو، سیاسي پرېکړو او کله ناکله د نه اټکل کېدونکو پایلو ډګر دی.
هغه انقلابي خوځښت چې د تېر وخت له انتقادي څېړنې څخه تېښته کوي، د تېروتنو د تکرار خطر زیاتوي. برعکس، هغه خوځښت چې لاسته راوړنې وپېژني، ماتې له تعصب پرته تحلیل کړي او د نظریاتي اصولو او د ټولنې د واقعي شرایطو ترمنځ اړیکه ټینګه کړي، د زدهکړې او پرمختګ لپاره ډېر فرصتونه موندلای شي.
د افغانستان د چپ خوځښت لپاره د نن ورځې اړتیا د تېرو الګوګانو میخانیکي بیا تولید نه دی؛ بلکې د افغانستان د ټولنې علمي پېژندنه، له کارګرانو او زحمتکښانو سره نږدې اړیکې، ټولنیز تنوع ته درناوی، د پوه او وړ کادرونو روزنه، د نقد او ځاننقدۍ د فرهنګ پیاوړتیا او د داسې ځواب ویونکو تشکیلاتو جوړول دي چې د خپلو غړو او خلکو پر ګډون ولاړ وي.
انقلاب یوازې د واک په ترلاسه کولو نه ارزول کېږي؛ د انسانانو په ژوند کې بدلون، د ټولنیز عدالت پراختیا، د خلکو د ګډون ساتنه او د تېروتنو اصلاح هم د هغه د ارزونې اساسي معیارونه دي.
تاریخ د نننیو خوځښتونو څخه نه غواړي چې تېر وخت تکرار کړي؛ بلکې له هغوی غواړي چې تېر وخت وپېژني، واقعیت په علمي ډول تحلیل کړي او د خپلو پرېکړو د پایلو مسؤلیت ومني.