سریزه
د پاکستان او د افغانستان د طالبانو اړیکې پېچلې دي او د سیمهییزو سیالیو، امنیتي ګټو، سرحدي اختلافونو او د سیاسي نفوذ د پراختیا له هڅو څخه اغېزمنې شوې دي. پاکستان د کلونو په اوږدو کې په افغانستان کې د سیاسي معادلو په جوړښت کې د یوه اغېزناک ځواک په توګه د طالبانو ملاتړ کړی دی؛ خو د ۲۰۲۱ کال په اګست کې واک ته د طالبانو بېرته رسېدل نه یوازې د اسلاماباد ټولې اندېښنې له منځه یو نه وړې، بلکې ځینې پخواني اختلافونه یې لا پسې څرګند کړل.
اساسي پوښتنه دا ده: ولې پاکستان له هغه حکومت سره په کړکېچ کې ښکېل شوی چې کلونه یې ورسره نږدې اړیکې لرلې؟ ایا اسلاماباد یوازې د پاکستاني طالبانو د تحریک د مهارولو په لټه کې دی، که غواړي په افغانستان کې داسې سیاسي نظم رامنځته شي چې د دغه هېواد امنیتي او سیمهییزې ګټې تضمین کړي؟ او تر ټولو مهمه دا چې دغه اختلافونه به د افغانستان پر سیاسي راتلونکي څه اغېز وکړي؟
د دغو پوښتنو د ځواب لپاره باید د پاکستان د دولت واقعي ګټې وڅېړو.
۱. د پاکستاني طالبانو تحریک؛ د اختلافونو د زیاتېدو تر ټولو مهم لامل
د اسلاماباد او د افغانستان د طالبانو ترمنځ د ترینګلتیاوو له مهمو لاملونو څخه یو هم د پاکستاني طالبانو د تحریک مسئله ده، چې په لنډیز کې «ټيټيپي» بلل کېږي.
د پاکستاني طالبانو تحریک یوه وسلهواله ډله ده چې د پاکستان له دولت او امنیتي ځواکونو سره جګړه کوي. دغه ډله له افغان طالبانو سره ایډیولوژیکې او تاریخي اړیکې لري، خو له تشکیلاتي پلوه یوه جلا اداره ګڼل کېږي. په افغانستان کې واک ته د طالبانو له بېرته رسېدو وروسته، پاکستاني چارواکو څو ځله ادعا کړې چې د ټيټيپي جنګیالي د پاکستان پر ضد د بریدونو د تنظیم او ترسره کولو لپاره د افغانستان له خاورې څخه کار اخلي.
د افغانستان طالبانو دغه تورونه رد کړي یا یې د هغو د څرنګوالي او پراخوالي په اړه اختلاف څرګند کړی دی. هغوی تل ټینګار کړی چې اجازه نه ورکوي د افغانستان خاوره د نورو هېوادونو پر ضد وکارول شي. سره له دې، د ټيټيپي د بریدونو دوام او د اسلاماباد او کابل ترمنځ د خبرو اترو پاتې راتلل، چې باید یوه دوامداره حللاره یې موندلې وای، د دواړو لورو اختلافونه لا ژور کړي دي.
د پاکستان د دولت له نظره، په کابل کې هغه حکومت د باور وړ دی چې د پاکستان مخالفې وسلهوالې ډلې له فعالیت څخه منع کړي. خو د افغانستان د طالبانو له نظره، د اسلاماباد د ټولو امنیتي غوښتنو منل ښايي د هغوی د سیاسي پرېکړو د خپلواکۍ محدودولو او ان له هغو ځواکونو سره د ټکر په معنا وي چې دوی ورسره ایډیولوژیکې او تاریخي اړیکې لري.
دلته اصلي تضاد څرګندېږي: پاکستان په خپلو پولو کې امنیت غواړي، خو د افغانستان طالبان نه غواړي هغو ځواکونو ته شا کړي چې فکري لیدلوری یې له دوی سره ورته دی؛ ځکه د افغانستان او پاکستان د طالبانو ایډیولوژي په یوه اساسي اصل، یعنې په اسلامي هېوادونو کې د شریعت پر بنسټ د واکمنۍ، ټینګار کوي.
۲. د ډیورنډ کرښه؛ د دواړو هېوادونو په اړیکو کې تاریخي ټپ
د ډیورنډ کرښې مسئله د افغانستان او پاکستان ترمنځ د اختلافونو له بنسټیزو لاملونو څخه ده. دغه کرښه په ۱۸۹۳ کال کې د امیر عبدالرحمن خان او د بریتانیا د استازي ترمنځ وټاکل شوه. نن ورځ دا کرښه د افغانستان او پاکستان ترمنځ په نړیواله کچه پېژندل شوې پوله ګڼل کېږي؛ خو په افغانستان کې د هغې د تاریخي او سیاسي مشروعیت په اړه له اوږدې مودې راهیسې اختلافونه موجود دي.
د افغانستان بېلابېل حکومتونه، د خپلو دریځونو او د چلند د طریقو له توپیر سره، له دې مسئلې سره مخامخ شوي دي. په افغانستان کې ګڼو سیاسي او مليپالو جریانونو د ډیورنډ کرښه د دواړو هېوادونو د رسمي پولې په توګه نه ده منلې، یا یې د هغې د تاریخي وضعیت د بیاکتنې غوښتنه کړې ده.
د افغانستان طالبانو هم تر اوسه د اسلاماباد هغې غوښتنې ته، چې دغه مسئله دې د پاکستان د رسمي دریځ له مخې حلوفصل شي، د پاکستان د تمې وړ ځواب نه دی ورکړی. دغه وضعیت د پاکستان لپاره یوه ستراتیژیکه اندېښنه رامنځته کوي؛ ځکه اسلاماباد غواړي خپله لوېدیځه پوله د سیاسي شخړو او ځمکنۍ ادعاوو له ستونزو څخه خوندي کړي.
د پاکستان له نظره، په کابل کې داسې حکومت چې د ډیورنډ کرښه په رسمي توګه د دواړو هېوادونو د نړیوالې پولې په توګه ومني، کولای شي د اوږدمهاله ترینګلتیاوو له یوې سرچینې څخه د راولاړېدونکو ستونزو په کمولو کې مرسته وکړي. برعکس، هر حکومت چې دغه مسئله پرانیستې پرېږدي، ښايي د دواړو هېوادونو په اړیکو کې له فشار او بېباورۍ سره مخ شي.
سره له دې، باید هېره نه کړو چې د ډیورنډ کرښه له تاریخ، هویت، ملي احساساتو او د پولې دواړو غاړو ته د خلکو له ژوند سره تړلې ده. له همدې امله، د سرحدي سیمو د خلکو حقونو، تاریخي واقعیتونو او سیاسي خبرو اترو ته له پام پرته هېڅ دوامداره حللاره ناشونې ده.
۳. له هند سره د طالبانو اړیکې؛ د اسلاماباد بله اندېښنه
د پاکستان او د افغانستان د طالبانو ترمنځ د ترینګلتیاوو درېیم مهم لامل د هند مسئله ده.
پاکستان او هند په ۱۹۴۷ کال کې د نیمهوچې له خپلواکۍ او وېش راهیسې له جدي جیوپولیټیکو سیالیو او امنیتي اختلافونو سره مخامخ دي. له همدې امله، اسلاماباد تل د افغانستان سیاسي بدلونونه او له نوي ډیلي سره د کابل اړیکې د خپلې ملي امنیتي ستراتیژۍ له زاویې ارزولي دي.
په تېرو کلونو کې، د پاکستان دولت هڅه کړې چې په افغانستان کې د داسې سیاسي نظم د رامنځته کېدو مخه ونیسي چې افغانستان د هند ستراتیژیک متحد شي، یا په سیمه کې د پاکستان پر لوېدیځه پوله د هند د نفوذ د پراختیا زمینه برابره کړي. پاکستان هېڅکله دغه وضعیت په اسانۍ نه شي منلای.
د افغانستان طالبانو، سره له دې چې له پاکستان سره یې تاریخي اړیکې او پخوانۍ اتکا لرلې، په وروستیو کلونو کې هڅه کړې چې خپلې بهرنۍ اړیکې متنوعې کړي. له هند سره د سیاسي او اقتصادي اړیکو ساتل یا پراخول هم د سیمهییزو شریکانو د موندلو او له نړیوال انزوا څخه د وتلو د هڅو یوه برخه ده.
د اسلاماباد له نظره، له نوي ډیلي سره د کابل نږدېوالی کولای شي د پاکستان دودیز نفوذ راکم او د دغه هېواد امنیتي اندېښنې زیاتې کړي. خو له هند سره د ډیپلوماټیکو یا اقتصادي اړیکو ټینګول په خپله د دې معنا نه لري چې طالبان د پاکستان له دښمنانو سره همکاري کوي؛ په همدې ډول، د هند له خوا د پاکستان د مخالفو ډلو د ملاتړ په اړه د پاکستان ادعاوې هم باید د مشخصو شواهدو پر بنسټ وڅېړل شي.
اساسي ټکی دا دی چې د افغانستان طالبان د خپل واک د ساتلو لپاره متنوعو بهرنیو اړیکو ته اړتیا لري، خو پاکستان غواړي چې دغه اړیکې د اسلاماباد ستراتیژیکو ګټو ته زیان ونه رسوي. په اوسنیو شرایطو کې، د دغو دوو غوښتنو ترمنځ تضاد د لا زیاتو اختلافونو زمینه برابروي.
۴. پاکستان له افغانستان څخه څه غواړي؟
د افغانستان په اړه د پاکستان د سیاست د درک لپاره، باید د دغه هېواد ستراتیژیکې ګټې په څو برخو کې وڅېړو:
لومړی، پاکستان غواړي چې د افغانستان له خاورې څخه د هغه پر قلمرو او امنیتي ځواکونو وسلهوال بریدونه ترسره نه شي.
دویم، اسلاماباد غواړي د ډیورنډ مسئله د خپل رسمي دریځ له مخې حلوفصل شي او د افغانستان له لوري سرحدي ادعاوې راکمې شي.
درېیم، پاکستان نه غواړي افغانستان د خپلو سیمهییزو سیالانو، په ځانګړې توګه هند، د امنیتي او پوځي نفوذ پر مرکز بدل شي.
څلورم، پاکستان غواړي د افغانستان په سیاسي معادلو کې د پام وړ نفوذ ولري او په کابل کې داسې حکومت واکمن وي چې په خپلو اساسي پرېکړو کې د پاکستان امنیتي ګټې له پامه ونه غورځوي.
خو له ګاونډي سره د دوستانه اړیکو او د یوه هېواد د سیاست د بل ګاونډي غوښتنو ته د تابع کولو ترمنځ بنسټیز توپیر شته. افغانستان د یوه خپلواک هېواد په توګه حق لري خپلې بهرنۍ اړیکې د خپلو ملي ګټو او د خلکو د ارادې پر بنسټ تنظیم کړي؛ هماغسې چې پاکستان هم حق لري د خپل ملي امنیت په اړه اندېښنه ولري.
ستونزه هغه مهال رامنځته کېږي چې له دغو دواړو هېوادونو څخه هر یو وغواړي خپلې امنیتي اندېښنې د سیاسي فشار، پوځي ګواښ یا د بل هېواد په کورنیو چارو کې د لاسوهنې له لارې حل کړي.
۵. ایا پاکستان به د طالبانو د مخالفو جریانونو ملاتړ وکړي؟
د افغانستان د راتلونکي په اړه یوه مهمه پوښتنه دا ده چې که له طالبانو سره د پاکستان اختلافونه دوام ومومي، ایا اسلاماباد به د دغه حکومت د مخالفو سیاسي جریانونو ملاتړ ته مخه کړي؟
له تاریخي پلوه، پاکستان د افغانستان په بدلونونو کې مهم رول لوبولی او په بېلابېلو دورو کې یې د مختلفو ځواکونو او ډلو ملاتړ کړی دی. له همدې امله، دا احتمال د ارزونې وړ دی چې اسلاماباد ښايي له طالبانو سره د اختلافونو د زیاتېدو په صورت کې په افغانستان کې د سیاسي او امنیتي فشار لپاره د نویو وسیلو په لټه کې شي.
خو د افغانستان پر بدلونونو د اغېز اچولو د انګېزې له موجودیت سره، له یوه مشخص جریان څخه د عملي ملاتړ د ثبوت ترمنځ توپیر شته. د باوري اسنادو له نشتوالي سره، په قاطع ډول نه شو ویلای چې پاکستان له یوې ځانګړې ډلې څخه مالي، تسلیحاتي یا تشکیلاتي ملاتړ کوي.
د افغانستان په سیاسي فضا کې داسې جریانونه شته چې د «زه افغان نه یم» یا «خراسانپالنې» په څېر شعارونو له لارې پر دودیز ملي هویت، د افغانستان پر سیاسي جوړښت او د هېواد د تاریخ پر رسمي روایت نیوکې کوي. د دغو جریانونو ځینو د ډیورنډ کرښې په اړه هم له افغان حکومتونو سره د دودیزو دریځونو توپیر لرونکي نظرونه څرګند کړي دي.
د بېلګې په توګه، د لطیف پدرام او د قومي فدرالیزم او خراسانپالنې د ځینو پلویانو په سیاسي دریځونو کې د ډیورنډ کرښې د منلو یا د موجودو واقعیتونو پر بنسټ د هغې د حلوفصل موضوع مطرح شوې ده. خو باید د یوه شخص یا سیاسي جریان د دریځ او د ټولو خراسانپالو جریانونو د سیاست ترمنځ توپیر وشي. همدارنګه، د یوه سیاسي شخصیت له خوا د ډیورنډ کرښې منل په یوازې ځان دا نه ثابتوي چې پاکستان د هغه یا د هغه د اړوند جریان ملاتړ کوي.
له تحلیلي پلوه، که اسلاماباد دې پایلې ته ورسېږي چې د طالبانو ځینې مخالف جریانونه په راتلونکي کې د داسې حکومت د جوړېدو وړتیا لري چې د پاکستان له امنیتي غوښتنو سره ډېر سمون ولري، ښايي له هغوی سره سیاسي اړیکو ټینګولو ته لېوالتیا وښيي.
حتی که پاکستان د طالبانو د ځینو مخالفانو ملاتړ هم وکړي، دا ملاتړ په لازمي ډول په افغانستان کې د یوه دیموکراتیک، ملي او خپلواک حکومت د رامنځته کولو لپاره د هغه د لېوالتیا معنا نه لري. دولتونه عموماً له هغو ځواکونو څخه ملاتړ کوي چې په یوه ټاکلي پړاو کې یې له ګټو سره سمون ولري؛ که دغه ګټې بدلې شي، متحدان یې هم بدلېدای شي.
له همدې امله، د طالبانو مخالف سیاسي جریانونه باید د یوه بهرني ځواک له خوا د هغوی د مخالفت له تاکتیکي کارونې او د خپلو سیاسي موخو د تحقق لپاره له رښتیني ملاتړ څخه د برخمنېدو ترمنځ توپیر وکړي.
۶. ولې د افغانستان په راتلونکي کې د پاکستان رول مهم دی؟
د افغانستان په راتلونکي کې د پاکستان اهمیت له پامه نه شي غورځول کېدای. دواړه هېوادونه اوږده ګډه پوله لري او د هر یوه امنیتي، اقتصادي او سیاسي بدلونونه پر بل اغېز کوي. سوداګریزې لارې، د خلکو تګ راتګ، د کډوالو مسئله، د وسلهوالو ډلو وضعیت او د سیمهییزو قدرتونو سیالۍ، ټول د کابل او اسلاماباد پر اړیکو اغېز لري.
پاکستان کولای شي د ډیپلوماټیکو اړیکو، اقتصادي همکاریو او امنیتي هوکړو له لارې د افغانستان په ثبات کې مثبت رول ولوبوي. برعکس، د فشار سیاست، په کورنیو سیالیو کې لاسوهنه او د نیابتي ډلو کارول کولای شي د افغانستان بحران اوږد کړي.
همدارنګه، د پاکستان او طالبانو په اړیکو کې هر ډول بدلون ښايي د نورو قدرتونو، لکه هند، چین، ایران، روسیې او د منځنۍ اسیا هېوادونو، پر محاسبو هم اغېز وکړي. له همدې امله، د افغانستان سیاسي راتلونکی د سیمهییزو سیالیو له څېړلو پرته په بشپړ ډول نه شي ارزول کېدای.
خو تر ټولو مهم ټکی دا دی چې د پاکستان اغېزناک رول باید د افغانستان د خلکو له حق سره، چې د خپل برخلیک د ټاکلو حق دی، ګډوډ نه شي. دوامدار ثبات هغه مهال ترلاسه کېدای شي چې د دواړو هېوادونو اړیکې د متقابل درناوي، په کورنیو چارو کې د نه لاسوهنې او ګډو ګټو پر بنسټ تنظیم شي.
۷. پایله؛ د افغانستان راتلونکی باید د سیمهییزو سیالیو یرغمل نه شي
د پاکستان او طالبانو ترمنځ اوسني اختلافونه څرګندوي چې ایډیولوژیکې اړیکې او پخوانۍ همکارۍ د دولتونو او سیاسي خوځښتونو ترمنځ د تلپاتې اتحاد ضمانت نه شي کولای. د پاکستاني طالبانو د تحریک مسئله، د ډیورنډ کرښې پر سر اختلاف او له هند سره د طالبانو د اړیکو د پراختیا په اړه د اسلاماباد اندېښنې د دغو ترینګلتیاوو درې مهم محورونه جوړوي.
پاکستان داسې افغانستان غواړي چې له خاورې څخه یې د پاکستان امنیت ته ګواښ رامنځته نه شي او د کابل بهرنۍ اړیکې د اسلاماباد ستراتیژیکې ګټې له ننګونې سره مخ نه کړي. طالبان هم، سره له دې چې له پاکستان سره اړیکو ته اړتیا لري، هڅه کوي خپله سیاسي خپلواکي وساتي او له نورو سیمهییزو قدرتونو سره هم اړیکې ولري. د ګټو دغه تضاد ښايي په راتلونکي کې د سیاسي فشارونو او د پاکستان د محاسبو د بدلون لامل شي.
بنسټیزه مسئله دا ده چې ایا د افغانستان خلک به وتوانېږي د وابستګۍ، بهرنۍ لاسوهنې او د نیابتي ځواکونو د سیالیو له کړۍ څخه ووځي او که نه؟
افغانستان داسې خپلواک او ځوابویونکی سیاسي نظم ته اړتیا لري چې پر اراده او ملاتړ یې د خلکو حقونه او غوښتنې ولاړې وي؛ داسې نظم چې نه د پاکستان د سیاستونو په وسیله بدل شي، نه د هند او نورو سیمهییزو قدرتونو په سیالیو کې قرباني شي او نه هم د خلکو برخلیک د پردې تر شا معاملو ته وسپارل شي.
پاکستان به د افغانستان په راتلونکي کې مهم رول ولري؛ خو د دغه راتلونکي وروستۍ پرېکړه باید د افغانستان خلک وکړي، نه بهرني دولتونه او نه هغه ډلې چې خپل سیاسي بقا له بهرني ملاتړ سره تړي.
اصلان امیري