د خپرېدو نېټه: د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر ۲۵مه
له تاریخي حافظې څخه تر طبقاتي پوهاوي او د آزادۍ او ټولنیز عدالت مبارزې پورې
سریزه
د ۱۳۴۴ لمریز کال د لړم درېیمه، چې د ۱۹۶۵ میلادي کال د اکتوبر له ۲۵مې نېټې سره سمون لري، د افغانستان د سیاسي او محصلي مبارزو په تاریخ کې یوه مهمه ورځ ده. په دې ورځ په کابل کې د سیاسي محدودیتونو او د حکومت د چلند پر ضد د محصلینو او یو شمېر ښاریانو اعتراضونه له دولتي ځواکونو سره په خونړۍ نښته واوښتل. دا پېښه، چې د افغانستان په سیاسي حافظه کې د لړم درېیمې د مظاهرې په نوم پېژندل کېږي، د نظام د آزادۍ غوښتونکو ژمنو او د دولتي واک د محدودوونکو واقعیتونو ترمنځ تضاد په ډاګه کړ.
د دې ورځې یادونه یوازې تېر وخت ته ورګرځېدل نه دي؛ بلکې د ټولنیزې نارضایتۍ د ریښو، په سیاسي بدلونونو کې د ځوان نسل د رول او د افغانستان د ننني نسل د مسؤلیتونو د څېړلو لپاره یو فرصت دی.
تاریخي زمینه؛ د دیموکراسۍ ژمنې او د واک محدودیتونه
په ۱۹۶۴ میلادي کال کې د اساسي قانون له تصویب وروسته، افغانستان هغې دورې ته داخل شو چې د «دیموکراسۍ لسیزې» په نوم شهرت لري. نوي اساسي قانون د پارلمان د فعالیت او سیاسي ګډون د پراختیا لپاره ځینې زمینه برابره کړه؛ خو سلطنتي جوړښت لا هم د واک اساسي برخې په خپل لاس کې ساتلې وې. د اساسي قانون د ژمنو او د سیاسي آزادیو د عملي تحقق ترمنځ د پام وړ واټن موجود و.
د صدراعظم محمد یوسف د کابینې د باور رأیې په درشل کې، په پارلمان کې د محصلینو او یو شمېر ښاریانو حضور له محدودیتونو سره مخ شو. د غونډې د غیرعلنيوالي اعلان نارضایتي راوپاروله او د اعتراضونو د پراختیا زمینه یې برابره کړه. دغو ترینګلتیاوو وښوده چې د سیاسي واک د ځوابویلو او د مدني آزادیو د عملي تضمین پرته، یوازې قانوني پرانیستنې د خلکو د رښتیني ګډون غوښتنې نه شي پوره کولای.
د لړم درېیمه؛ د محصلینو اعتراض او د حکومت خونړی چلند
د ۱۹۶۵ کال د اکتوبر په ۲۵مه، په کابل کې د محصلینو او یو شمېر ښاریانو اعتراضونه پراخ شول. اعتراضکوونکو د ښار په بېلابېلو لارو لاریونونه وکړل او غوښتل یې چې غږ یې واورېدل شي. د نښتو له پراخېدو سره، دولتي ځواکونو پر اعتراضکوونکو ډزې وکړې.
د فرد هالېډي په تاریخي څېړنه کې د یادې شوې رسمي حکومتي شمېرنې له مخې، په دې پېښه کې درې کسان ووژل شول؛ خو د قربانیانو د کره شمېر په اړه بېلابېل روایتونه موجود دي. دا مرګژوبله د سیاسي او محصلي اعتراضونو په ترڅ کې ورکړل شوې درنه بیه وه او د افغانستان د معاصرې سیاسي حافظې په مهمو پېښو کې یې ځای وموند.
دې پېښې وښوده چې د اعلان شویو حقونو او د هغو د عملي تحقق ترمنځ واټن په سیاسي بحران بدلېدای شي. کله چې اعتراض د زور په وسیله ځواب شي، موضوع یوازې د حکومت او محصلینو ترمنځ اختلاف نه پاتې کېږي؛ بلکې د بیان آزادۍ، سیاسي ګډون او د واک د ځوابویلو مسئله هم ورسره تړل کېږي.
په عین حال کې، د دې پېښې د سم درک لپاره باید ومنل شي چې ټول ګډونوال د انګېزو او سیاسي تمایلاتو له پلوه یو شان نه وو. د لړم درېیمې د تاریخي اهمیت یوه اساسي برخه دا ده چې د محصلینو او ښاریانو بېلابېلې ډلې د موجود وضعیت پر ضد میدان ته راووتلې او دې پېښې د افغانستان په معاصر سیاسي تاریخ کې ځانګړی ځای خپل کړ.
سیاسي پایلې؛ د حکومت استعفا او د غوښتنو دوام
له مظاهرې څو ورځې وروسته، د ۱۹۶۵ کال د اکتوبر په ۲۹مه، د محمد یوسف حکومت استعفا وکړه او محمد هاشم میوندوال د صدراعظم په توګه وټاکل شو. میوندوال د نوي حکومت له جوړېدو وروسته د کابل پوهنتون ته ولاړ او له هغو محصلینو سره یې ولیدل چې د قربانیانو د یاد لپاره راټول شوي وو. تاریخي راپورونه له محصلینو سره د هغه د خواخوږۍ او د هغوی د غوښتنو د اورېدو د ژمنې یادونه کوي.
خو د صدراعظم بدلون د اعتراضکوونکو د ټولو غوښتنو د تحقق په معنا نه و. د هغوی له مهمو غوښتنو څخه یوه دا وه چې د اعتراضکوونکو پر وړاندې د ډزو مسؤل کسان ځوابویلو ته اړ کړل شي. دې غوښتنې د عدالت او د دولت د مسؤلیتپذیرۍ مسئله د سیاسي بحث په مرکز کې راوسته.
له همدې امله، د لړم درېیمه یوازې یو خیاباني اعتراض نه و؛ بلکې داسې پېښه وه چې د هغه وخت د سیاسي جوړښت محدودیتونه یې په ډاګه کړل او په راتلونکو کلونو کې یې د محصلینو پر سیاسي حافظه او مبارزو اغېز وکړ.
د ننني نسل لپاره د لړم درېیمې تاریخي درسونه
د تاریخي ماتریالیزم له نظره، سیاسي پېښې د واک له جوړښت، ټولنیزو اړیکو، اقتصادي شرایطو او د ټولنې له دنننیو تضادونو څخه جلا نه شي څېړل کېدای. سیاسي نارضایتي په تشه فضا کې نه رامنځته کېږي؛ بلکې د خلکو له ژوند، په پرېکړو کې د ګډون له امکاناتو او له حقونو او آزادیو څخه د هغوی له برخمنوالي سره تړاو لري.
د لړم درېیمې تجربه موږ ته راښيي چې سیاسي آزادۍ یوازې په ژمنو او شعارونو نه تضمینېږي. د هغو د ساتنې لپاره ټولنیز پوهاوی، د خلکو ګډون، ځوابویونکي بنسټونه او د ښاریانو د حقونو د دفاع دوامداره مبارزه اړینه ده.
د افغانستان د ننني نسل لپاره دا درس ځانګړی اهمیت لري. هغه ټولنه چېرې چې زدهکړه د خلکو د یوې لویې برخې له لاسرسي څخه ووځي، ښځې له برابر ګډون څخه محرومې وي او د فکر او بیان آزادي محدوده شي، نه شي کولای د پرمختګ لپاره له خپل بشپړ انساني ظرفیت څخه ګټه واخلي. د افغانستان راتلونکی داسې ټولنې ته اړتیا لري چې پوهه، برابري، ټولنیز عدالت او د خلکو آګاهانه ګډون پکې بنسټیز ځای ولري.
خو پوهاوی، سره له دې چې اړین دی، په یوازې ځان بسنه نه کوي. ټولنیز پوهاوی هغه مهال د بدلون په اغېزمن ځواک بدلېدای شي چې له مسؤلیتپذیرۍ، پیوستون، مدني او سیاسي سازمانیابۍ او د ټولنیز بدلون له روښانه پروګرام سره وتړل شي. د آزادۍ او عدالت مبارزه هم هغه مهال لا پایداره کېږي چې د واقعیتونو پر کره پېژندنه، د خلکو پر واقعي غوښتنو او د هغوی پر آګاهانه ګډون ولاړه وي.
له تاریخي یادونې څخه تر انقلابي مسؤلیت پورې
د لړم درېیمه باید یوازې د تاریخ د یوې پاڼې یا د قربانیانو د یاد ورځې په توګه ونه پېژندل شي. دا پېښه موږ ته راپه یادوي چې هېڅ ټولنه د خلکو له آګاهانه ګډون، د واک له ځوابویلو او د انساني حقونو له دفاع پرته دوامدار پرمختګ نه شي کولای.
د افغانستان نننی نسل له دروند مسؤلیت سره مخ دی: د تاریخ انتقادي پېژندنه، د زدهکړې او فکر د آزادۍ دفاع، د تبعیض او استثمار پر ضد مبارزه، او د داسې ټولنې د جوړولو هڅه چې هر انسان پکې، د جنسیت او ټولنیز مقام له توپیر پرته، د ودې او ګډون فرصت ولري.
تاریخ باید یوازې یاد نه شي؛ باید ترې پوهاوی جوړ شي او له پوهاوي څخه د آزادۍ، ټولنیز عدالت او د انسان د رهایۍ لپاره منظم ځواک رامنځته شي. د لړم درېیمه موږ ته راښيي چې راتلونکی د انتظار له لارې نه، بلکې د واقعیتونو د پېژندنې، آګاهانه پیوستون او د ټولنیز بدلون لپاره د پرلهپسې مبارزې له لارې جوړېږي.
سرچینې او ماخذونه
● Fred Halliday, Revolution in Afghanistan, New Left Review, 1978.
● Kabul Times, “Schools Closed for Weeks After Demonstrations,” 26 October 1965.