تاریخ په عین بڼه نه تکرارېږي، خو ټولنیز تضادونه کولای شي په نوو بڼو بیا راڅرګند شي. د اکتوبر ۲۹مه د نړۍ د تاریخ د څو مهمو پېښو یاد تازه کوي: د پانګوال نظام اقتصادي بحران، د سترو قدرتونو سیالي، د سیاسي نظامونو بدلون او د تولیدي ځواکونو وده. د تاریخي ماتریالیزم له لیدلوري د دغو پېښو څېړنه موږ ته فرصت راکوي چې د واک، اقتصاد او د خلکو د ژوند ترمنځ اړیکې وپېژنو.
توره سېشنبه؛ اقتصادي بحران او د خلکو معیشت
د ۱۹۲۹ کال د اکتوبر په ۲۹مه، د والسټریټ د ونډو د بازار سقوط خپل اوج ته ورسېد. په دغه ورځ تر ۱۶ میلیونو ډېرې ونډې راکړه ورکړه شوې او د بازار کاغذي زیانونه له ۱۴ میلیاردو ډالرو واوښتل. دې پېښې د لوی اقتصادي رکود په ژورېدو کې مهم رول ولوباوه؛ هغه بحران چې تر ۱۹۳۳ کال پورې په متحده ایالاتو کې د بېکارۍ کچه نږدې ۲۵ سلنې ته ورسوله. په جرمني کې هم اقتصادي بحران، د لومړۍ نړیوالې جګړې له پایلو او سیاسي بېثباتۍ سره یوځای، د فاشیزم د ودې له عواملو څخه و.
د مارکسیستي تحلیل له نظره، دا تجربه د خلکو د ژوندانه په امنیت کې د اقتصادي مناسباتو اهمیت څرګندوي. د ۱۹۲۹ کال د امریکا د کارګر وضعیت او د ننني افغانستان د بزګر وضعیت یو شان نه دي؛ خو دواړه دا پوښتنه راپورته کوي چې اقتصادي بحرانونه څنګه د میلیونونو انسانانو د ژوند او معیشت بنسټونه ګواښلای شي.
له تور سمندرګي څخه تر سوېز کانال پورې؛ د ستراتیژیکو لارو پر سر سیالي
د ۱۹۱۴ کال د اکتوبر په وروستیو کې، د عثماني سمندري ځواکونو عملیاتو د روسیې پر ضد، د جرمني د پوځي نفوذ د زیاتېدو په شرایطو کې، د عثماني او روسي امپراتوریو ترمنځ مستقیمه جګړه رامنځته کړه او په لومړۍ نړیواله جګړه کې د عثماني امپراتورۍ د ښکېلتیا لاره یې هواره کړه.
د ۱۹۵۶ کال د اکتوبر په ۲۹مه، اسرائیلي ځواکونو د سینا پر ټاپووزمه برید وکړ. دې برید د سوېز کړکېچ پیل کړ؛ هغه کړکېچ چې د جمال عبدالناصر له خوا د سوېز کانال له ملي کولو وروسته د بریتانیا او فرانسې په پوځي مداخلې لا پراخ شو.
دا دواړه پېښې له تاریخي پلوه یو شان نه دي، خو د ستراتیژیکو لارو اهمیت او د سیاسي او اقتصادي نفوذ پر سر سیالي څرګندوي. د نننیو جګړو لګښتونه هم دا پوښتنه راپورته کوي: عامه سرچینې باید تر کومه بریده پر جګړو ولګول شي او څومره برخه یې باید زدهکړو، روغتیا او د خلکو هوساینې ته ځانګړې شي؟
د ترکیې جمهوریت؛ د دولت بدلون او دیموکراسي
د ۱۹۲۳ کال د اکتوبر په ۲۹مه د ترکیې جمهوریت اعلان شو او مصطفی کمال اتاترک د دغه هېواد د لومړي ولسمشر په توګه وټاکل شو. د عثماني سلطنت لغوه کېدل تر دې مخکې، د ۱۹۲۲ کال په نومبر کې، ترسره شوي وو.
د مارکسیستي لیدلوري له مخې، د جمهوریت رامنځته کېدل د دولت او ټولنې د هغو بدلونونو یوه برخه ګڼل کېدای شي چې د یوه عصري دولت د جوړېدو لامل شول. خو د دولت په حقوقي بڼه کې بدلون په خپله د دیموکراسۍ او ټولنیز عدالت ضمانت نه شي کولای. د افغانستان تجربه هم ښيي چې عامه زدهکړې، د ښځو برابر حقوق او په سیاسي چارو کې د خلکو ګډون د هر نظام د دیموکراتیک محتوا له مهمو معیارونو څخه دي.
له «LO» پیغام څخه د تولیدي ځواکونو تر راتلونکي پورې
د ۱۹۶۹ کال د اکتوبر په ۲۹مه، د ارپانیټ شبکې لومړنی پیغام د کالیفورنیا پوهنتون له لاسانجلس څانګې څخه د سټنفورډ څېړنیز مرکز ته ولېږل شو. ټاکل شوې وه چې پیغام «LOGIN» وي، خو سیستم د «LO» تر دوو تورو وروسته له کاره ولوېد. بشپړ پیغام شاوخوا یو ساعت وروسته ولېږل شو. ارپانیټ د امریکا د دفاع وزارت د پرمختللو څېړنیزو پروژو ادارې په مالي ملاتړ پراختیا ومونده او د انټرنېټ د لومړنیو شبکو له مهمو بنسټونو څخه شوه.
دا تجربه ښيي چې ټکنالوژي د دولتي پانګونې او علمي څېړنو له لارې رامنځته کېدای شي او وروسته پراخې کارونې پیدا کولای شي. خو علمي لاسته راوړنې په خپله عدالت نه رامنځته کوي؛ د مالکیت، لاسرسي او کارونې څرنګوالی د ګټو په وېش کې ټاکونکی رول لري.
د افغانستان لپاره د تاریخ درس
د افغانستان لپاره دغه تاریخي ارزونه درې عملي اړتیاوې څرګندوي:
- کلیوالي اقتصاد: د بزګرانو د فقر د کمولو لپاره د پېر او پلور د کوپراتیفونو پراختیا، شفاف او ټیټبهره پورونه، لمریزې سړې خونې او د اوبو لګولو د زیربناوو پیاوړتیا.
- سوله او عامه سرچینې: د جګړو ارزونه باید د انساني او اقتصادي لګښتونو پر بنسټ وشي، نه یوازې د سترو قدرتونو د سیالیو له مخې.
- زدهکړې او د ښځو حقوق: د نجونو زدهکړې، د ښځو برابر ګډون او د پوهې پراختیا باید د هر پرمختیايي پروګرام په مرکز کې وي.
تاریخ موږ ته راښيي چې اقتصادي بحرانونه، جګړې او علمي پرمختګونه باید د واک د مناسباتو او د خلکو د واقعي ژوند په تړاو وڅېړل شي. د افغانستان دوامدار پرمختګ د فقر له کمولو، د زدهکړو له پراختیا او د تولیدي اقتصاد له پیاوړتیا پرته ناشونی دی.
ځمکه هغه مهال د خلکو د ژوند د هوساینې سرچینه ګرځي چې پوهه، سرچینې او واک د زیارکښ اکثریت په خدمت کې وي. ډوډۍ، کار، پوهه او ټولنیز عدالت؛ د پرمختګ معیار باید د خلکو د ژوند په ښهوالي کې ولټول شي