که د انسان د فکري فعالیت هرې یوې برخې ته وګورو، وبه وینو چې تاریخ د انسان هغه پراخې او نه ستړې کېدونکې هڅې رابرسېره کوي چې د هر هغه څه د درک او پېژندنې لپاره یې ترسره کړې دي، چې له فرد، ټولنې او طبیعت سره اړیکه لري. د تاریخ په اوږدو کې نوې مسئلې مطرح کېږي او پخوانۍ مسئلې بدلون مومي؛ ورسره تفسیرونه هم بدلېږي او بېلابېلې لارې وهل کېږي، څو انسان د یوې نوې مسئلې په حل کې بریالی شي.
خو په ټولیزه توګه، یو ارام، له تضادونو ډک، خو پرلهپسې بهیر همداسې مخ پر وړاندې روان دی؛ هغه بهیر چې د انسان پوهه په دوامداره توګه پراخوي او په ځینو برخو کې یې قطعي پایلو ته رسوي. اوس موږ داسې پوهه وینو چې د هغو هڅو په خدمت کې ده چې یو ملت، یا په ټولیزه توګه بشریت، ورسره مخامخ دی. دغه هڅې په پرلهپسې توګه زیاتېږي، لا بغرنجې او پېچلې کېږي، او د انسان فکري فعالیت، د خپلو ټولو تجربو په جذبولو سره، تل او تر یوې ټاکلې کچې پورې د دې وړتیا لري چې د دغو هڅو د بریالي کولو لارې او وسایل وښيي.
د انسان د فکري فعالیتونو پایلې په متقابل ډول پر خپله انسان هم اغېز کوي. که انسان د تاریخ پنځوونکی وي، تاریخ هم په خپل وار د انسان جوړوونکی دی. یو ټولنیز نظام چې د انسان له خوا رامنځته شوی وي، په خپل وار د انسان په جوړښت او بڼهاخیستنه کې اغېزمن رول لري. پوهه انسان رامنځته کوي، خو دغه پوهه بیا په خپل وار د انسان د شعور په جوړولو کې هم ونډه لري. له همدې امله، انسان د خپل تاریخي ژوند په بهیر کې، د هغو ټولنیزو او اقتصادي فعالیتونو له لارې خپل ژوند مخ پر وړاندې بیایي چې تل یې له فکري فعالیتونو سره اړیکه لري.
د ژوند پرمختګ په دوو کچو کې ترسره کېږي: یوه د انسان پرمختګ د یوه هوښیار موجود په توګه، او بله د هغه پرمختګ د یوه ټولنیز موجود په توګه. د انسان د فکري فعالیتونو پراختیا د هغه د «ژبې» په تکامل کې هم په څرګنده توګه څرګندېږي. ژبه د انسان د فکري تکامل تر ټولو روښانه او نږدې نښه ده.
د انسان پېژندنه او معرفت د هغه د تفکر محصول دی، او تفکر هم د یوې «مادي» پدیدې په څېر یوازې هغه مهال یوه مشخصه بڼه خپلوي چې د ژبې جامه واغوندي. له همدې امله، د انسان تفکر او د هغه د پرمختګ کچه د ژبې له لارې اندازه کېدای شي.
له همدې امله، ژبه یوازې د انسان د فعالیتونو ترمنځ د اړیکې او پیوند وسیله نه ده، بلکې د یوې ټاکلې انساني ډلې د فکري ګډوالي څرګندونه هم کوي. له همدې کبله، د ژبې په اړه هېڅ د حیرانتیا خبره نه ده چې هغه د یوه ملت د پېژندنې د کلید په توګه ګڼل کېږي؛ یعنې د هغو ټولنیزو بنسټونو د تر ټولو لوړې او بشپړې مجموعې د پېژندنې کلید، چې تر اوسه انسان رامنځته کړې ده.
وړاندې کوونکی: ادریس اریب
سرچینه: د لرغونې نړۍ تاریخ، لومړی ټوک
لیکوالان: آ. کاژدان، ن. نیکولسکي، آ. ابراموویچ، ژ. ایلین او آ. فیلیپوف