سره جنتري Published: 2026-11-20 Author / editor: حسنپور د نومبر د ۲۰مې تاریخي پېښې ۱. افغانستان د ۱۹۵۵ کال د نومبر ۲۰مه ــ د پښتونستان د برخلیک په اړه د افغانستان د لویې جرګې پرېکړه‌لیک د افغانستان لویې جرګې له پنځو ورځو غونډو وروسته داسې پرېکړه‌لیک تصویب کړ چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د لانجمنو پښتون مېشتو سیمو د برخلیک د ټاکلو لپاره یې د ټولپوښتنې غوښتنه کوله. دا پېښه د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سیاسي او سرحدي اختلافونو په چوکاټ کې تاریخي اهمیت لري. سرچینه: د ازادې اروپا راډیو/د ازادۍ راډیو، د افغانستان تاریخي راپور. د ۱۹۸۰ کال د نومبر ۲۰مه ــ د افغانستان په اړه د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې د پرېکړه‌لیک تصویب د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې د ۱۱۱ موافقو، ۲۲ مخالفو او ۱۲ ممتنعو رایو په ترلاسه کولو سره د افغانستان د وضعیت په اړه ۳۵/۳۷ پرېکړه‌لیک تصویب کړ. په دې پرېکړه‌لیک کې له افغانستان څخه د بهرنیو ځواکونو د بې‌قیدوشرط وتلو غوښتنه شوې وه؛ خو د شوروي اتحاد نوم په څرګند ډول نه و یاد شوی. سرچینه: د ملګرو ملتونو ډیجیټلي کتابتون؛ A/RES/35/37 پرېکړه‌لیک. د ۲۰۰۱ کال د نومبر ۲۰مه ــ په واشنګټن کې د افغانستان د بیارغونې په اړه نړیواله غونډه د افغانستان لپاره د بشري مرستو او بیارغونې په اړه د لوړپوړو چارواکو غونډه، چې مشري یې د امریکا متحده ایالاتو او جاپان په ګډه کوله، په واشنګټن کې جوړه شوه. د غونډې موخه د افغانستان د بیارغونې لپاره د نړیوالې ټولنې د مرستو همغږي او د طالبانو د واکمنۍ له سقوط وروسته د افغانانو د ملاتړ لپاره د لومړنیو ګامونو ارزونه وه. سرچینه: د امریکا د بهرنیو چارو وزارت؛ د جاپان د بهرنیو چارو وزارت. د ۲۰۱۰ کال د نومبر ۲۰مه ــ د افغانستان د امنیتي مسؤولیت د لېږد په اړه د ناټو د لېزبون غونډې هوکړه د لېزبون په ښار کې د ناټو د مشرانو په غونډه کې د دې تړون غړو او شریکانو موافقه وکړه چې افغان ځواکونو ته د امنیتي مسؤولیتونو د لېږد بهیر به د ۲۰۱۱ کال له پیل څخه په تدریجي ډول پیل شي. په اعلامیه کې اټکل شوی و چې افغان ځواکونه به د ۲۰۱۴ کال تر پایه د افغانستان د ټولو سیمو بشپړ امنیتي مسؤولیت پر غاړه واخلي. ناټو په عین حال کې ټینګار وکړ چې دا بهیر د نړیوالو ځواکونو د سمدستي وتلو په معنا نه دی. سرچینه: د ناټو د لېزبون غونډې رسمي اعلامیه، د ۲۰۱۰ کال د نومبر ۲۰مه. د ۲۰۱۸ کال د نومبر ۲۰مه ــ په کابل کې پر یوې غونډې ځانمرګی برید د ۲۰۱۸ کال د نومبر په ۲۰مه ماښام، یوه ځانمرګي بریدګر د کابل په اورانوس د ودونو په تالار کې، چې د دیني عالمانو د سلګونو ګډونوالو د غونډې ځای و، ځان ته چاودنه ورکړه. دا برید د میلادالنبي په مناسبت د جوړې شوې غونډې پر مهال ترسره شو. د عامې روغتیا وزارت د هماغې شپې د اعلان شویو شمېرو له مخې، لږ تر لږه ۴۳ کسان ووژل شول او ۸۳ نور ټپیان شول. سرچینه: د «سټارز اېنډ سټرایپس» ورځپاڼې خبري راپور، د ۲۰۱۸ کال د نومبر ۲۰مه. ۲. سیمه او نړۍ د ۱۹۱۰ کال د نومبر ۲۰مه ــ د مکسیکو د انقلاب پیل فرانسیسکو مادېرو د «سان لوئیس پوتوسي طرحې» په خپرولو سره د مکسیکو خلک د پورفیریو دیاز د دیکتاتورۍ پر ضد پاڅون ته راوبلل. دې بلنې، چې د ټاکنو د پایلو د لغوه کولو او د استبدادي واکمنۍ پر ضد د مبارزې غوښتنه یې کوله، د مکسیکو د انقلاب د پیل ټکی وګڼل شو؛ هغه انقلاب چې د دغه هېواد سیاسي، ټولنیزې او اقتصادي اړیکې یې بدلې کړې. سرچینه: د فورډهم پوهنتون تاریخي اسناد؛ د سان لوئیس پوتوسي د طرحې متن. د ۱۹۱۷ کال د نومبر ۲۰مه ــ د کامبرې جګړې پیل او د ټانکونو پراخه کارونه د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال د لوېدیځې جبهې په کامبرې سیمه کې جګړه پیل شوه. بریتانوي ځواکونو د توپچي ملاتړ او له ۴۰۰ څخه د زیاتو ټانکونو په مرسته د جرمني پر مورچو برید وکړ. دا جګړه له هغو لومړنیو لویو پوځي عملیاتو څخه وه چې ټانکونه پکې په پراخه او منظمه توګه وکارول شول او د زغره‌والو جګړو په تاریخ کې یو مهم پړاو ګڼل کېږي. سرچینه: د بریتانیا د پوځ ملي موزیم؛ د استرالیا د جګړې یادګار. د ۱۹۴۳ کال د نومبر ۲۰مه ــ په ارام سمندر کې د تاراوا جګړې پیل د امریکا متحده ایالاتو سمندري ځواکونه د دویمې نړیوالې جګړې په ترڅ کې د بیتی‌یو ټاپو د نیولو لپاره د تاراوا په مرجاني ټاپوګانو کې سمندري او ځمکني عملیات پیل کړل. د جاپاني ځواکونو له خوا د دې ټاپو سخت دفاع کېده. جګړه شاوخوا ۷۲ ساعته روانه وه او د دواړو خواوو ځواکونو ته یې درانه تلفات واړول. سرچینه: د امریکا د دفاع وزارت د جګړې د بندیانو او لادرکه شویو کسانو د ارزونې اداره. د ۱۹۴۵ کال د نومبر ۲۰مه ــ د نورنبرګ محاکمو پیل د نازي جرمني د لوړپوړو مشرانو محاکمه د نورنبرګ په نړیواله پوځي محکمه کې پیل شوه. د نازي رژیم ۲۲ سیاسي، پوځي او اقتصادي مشران محکمې ته وړاندې شول او د سولې پر ضد د جرمونو، جنګي جرمونو او د بشریت پر ضد د جرمونو په ګډون د بېلابېلو تورونو له مخې محاکمه شول. دا محاکمې له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د نړیوالو حقوقو په تاریخ کې له مهمو پېښو څخه ګڼل کېږي. سرچینه: د امریکا د هولوکاسټ د یادونې موزیم. د ۱۹۵۹ کال د نومبر ۲۰مه ــ په ملګرو ملتونو کې د ماشوم د حقونو د اعلامیې تصویب د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې د ماشوم د حقونو اعلامیه د ۱۳۸۶ (XIV) پرېکړه‌لیک له مخې تصویب کړه. دې اعلامیې د ماشومانو پر ساتنې، زده‌کړې، پاملرنې، امنیت او د ودې لپاره د مناسبو شرایطو پر برابرولو ټینګار درلود او د ماشومانو د حقونو په برخه کې د نړیوالو مهمو اسنادو له ډلې ګڼل کېږي. سرچینه: د ملګرو ملتونو ډیجیټلي کتابتون؛ A/RES/1386(XIV) پرېکړه‌لیک. د ۱۹۶۹ کال د نومبر ۲۰مه ــ د امریکا د بومي فعالانو له خوا د الکاتراز ټاپو نیول د امریکا د بومي خلکو یوې ډلې محصلینو او فعالانو د سانفرانسیسکو په خلیج کې د الکاتراز ټاپو ته ننوتل او هغه یې د بومي خلکو د ملکیت په توګه اعلان کړ. دغه اعتراضي اقدام، چې د «د ټولو قبیلو د بومي خلکو» په نوم د ډلې په ګډون پراخ شو، د بومي خلکو د حقونو د رسمیت پېژندلو، تاریخي تړونونو ته د درناوي او د هغوی د ځمکو د بېرته سپارلو غوښتنه کوله. د ټاپو نیواک شاوخوا ۱۹ میاشتې دوام وکړ. سرچینه: د امریکا د ملي پارکونو اداره. د ۱۹۸۹ کال د نومبر ۲۰مه ــ د ماشوم د حقونو د کنوانسیون تصویب د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې د ماشوم د حقونو کنوانسیون تصویب کړ. دې نړیوال سند د ماشومانو مدني، سیاسي، اقتصادي، ټولنیز او کلتوري حقونه په رسمیت وپېژندل او دولتونه یې د دغو حقونو پر ساتنې مکلف کړل. له همدې نېټې وروسته د نومبر شلمه د ماشومانو د نړیوالې ورځې په توګه هم ځانګړی اهمیت وموند. سرچینه: ملګري ملتونه؛ د ماشومانو د نړیوالې ورځې تاریخي مخینه. د ۱۹۸۹ کال د نومبر ۲۰مه ــ په پراګ کې د مخملین انقلاب د لاریونونو پراختیا د چکسلواکیا د مخملین انقلاب په بهیر کې لسګونه زره کسان په پراګ کې د وخت د کمونیستي حکومت پر ضد واټونو ته راووتل. په پراګ کې د امریکا د سفارت د ډیپلوماتیک راپور له مخې، د نومبر د ۲۰مې نېټې په لاریون کې د ګډونوالو شمېر له ۱۵۰ زرو څخه زیات اټکل شوی و او په سیمه کې د موجودو څارونکو د اټکل له مخې دغه شمېر نږدې ۲۰۰ زرو ته رسېده. دا لاریونونه د پراخ ولسي خوځښت یوه برخه وه چې په چکسلواکیا کې یې د یوه ګوندي واکمنۍ پای ته رسېدو ته لاره هواره کړه. سرچینه: په پراګ کې د امریکا د سفارت ډیپلوماتیک سند، د ۱۹۸۹ کال د نومبر ۲۱مه. ۳. د ازادۍ غوښتنې، کارګري او کمونیستي خوځښتونه د ۱۹۱۸ کال د نومبر ۲۰مه ــ د لینین وینا د هغه د درناوي په غونډه کې د ولادیمیر ایلیچ لینین د «لینین د درناوي په غونډه کې وینا» تر سرلیک لاندې متن د ۱۹۱۸ کال د نومبر په ۲۰مه ثبت شوی دی. د دې وینا لنډ راپور د ۱۹۱۸ کال د نومبر په ۲۱مه د «پراودا» ورځپاڼې په ۲۵۲مه ګڼه کې خپور شو. دا سند د اکتوبر له انقلاب وروسته د لومړنیو کلونو د لینین له ثبت شویو اثارو څخه دی. سرچینه: د لینین د اثارو ټولګه، ۲۸م ټوک؛ د مارکسیستي اثارو انټرنېټي آرشیف. د ۱۹۱۸ کال نومبر ــ په الزاس او لورن کې د کارګرانو او سرتېرو د شوراګانو پراختیا د جرمني د انقلاب او د ۱۹۱۸ کال په نومبر کې د جرمني امپراتورۍ د ړنګېدو پر مهال، د الزاس او لورن په بېلابېلو ښارونو کې د کارګرانو او سرتېرو شوراګانې رامنځته شوې. دغه خوځښت د نومبر له ۸مې تر ۲۲مې نېټې پورې په استراسبورګ او د سیمې په نورو ښارونو کې پراخ شو او په مرکزي اروپا کې د کارګرانو او سرتېرو د شوراګانو د انقلابي څپې یوه برخه وه. سرچینه: د ۱۹۱۸ کال د نومبر د الزاس د کارګرانو او سرتېرو د شوراګانو او تاریخي بدلونونو په اړه څېړنه؛ د سیمې د تاریخي اسنادو ټولګه. د ۱۹۶۸ کال د نومبر ۲۰مه ــ د فارمېنګټن د کان ناورین او د ۷۸ کان‌کېندونکو مړینه د امریکا د لوېدیځې ویرجینیا ایالت د فارمېنګټن ښار ته نږدې د «کانسولېډېشن کول» شرکت د ډبرو سکرو په نهم نمبر کان کې د ګازو او دوړو چاودنه وشوه. په دې ناورین کې ۷۸ کان‌کېندونکو خپل ژوند له لاسه ورکړ. دې پېښې یو ځل بیا د ډبرو سکرو په کانونو کې د کار خطرناک شرایط او د کان‌کېندونکو د خوندیتوب او حقونو د تأمین اړتیا د خلکو او چارواکو پام ځانته واړاوه. سرچینه: د لوېدیځې ویرجینیا پوهنغونډ. د ۱۹۸۰ کال د نومبر ۲۰مه ــ په چین کې د څلور کسیزې ډلې د محاکمې پیل په بېجینګ کې د چین د انقلاب کلتوري دورې د سیاسي مخکښو څېرو، چې د «څلور کسیزې ډلې» په نوم پېژندل کېدې، محاکمه پیل شوه. د ماوتسې تونګ مېرمن جیانګ چینګ، د دې ډلې له دریو نورو غړو او یو شمېر پخوانیو پوځي او سیاسي چارواکو سره، ځانګړې محکمې ته وړاندې شوه. دا محاکمه د کلتوري انقلاب له پای ته رسېدو وروسته د چین له مهمو سیاسي پېښو څخه وه. سرچینه: د واشنګټن پوسټ ورځپاڼې آرشیف، د ۱۹۸۰ کال د نومبر ۲۰مه؛ د UPI خبري آرشیف. ۴. د نوموتو شخصیتونو زوکړې د ۱۸۵۸ کال د نومبر ۲۰مه ــ د سلما لاګرلوف زوکړه سلما لاګرلوف، د سویډن مشهوره لیکواله او د ادبیاتو د نوبل جایزې لومړنۍ ښځینه ګټونکې، د ۱۸۵۸ کال د نومبر په ۲۰مه نړۍ ته راغله. د هغې اثار، په ځانګړي ډول د داستاني ادبیاتو او د سویډن له کلتور او تاریخ څخه الهام اخیستل شوې کیسې، د نړۍ په ادبیاتو کې ځانګړی ځای لري. سرچینه: د سویډن اکاډمي. د ۱۸۸۹ کال د نومبر ۲۰مه ــ د اېډوین هابل زوکړه اېډوین هابل، د امریکا نامتو ستورپوه، د ۱۸۸۹ کال د نومبر په ۲۰مه وزېږېد. د کهکشانونو او د کایناتو د پراختیا په اړه د هغه څېړنو د کاینات‌پوهنې په علم کې بنسټیز بدلونونه رامنځته کړل او نوم یې د ستورپوهنې په تاریخ کې تلپاتې شو. سرچینه: ناسا؛ د اېډوین پاول هابل ژوندلیک. د ۱۹۲۵ کال د نومبر ۲۰مه ــ د رابرټ اېف. کېنېډي زوکړه رابرټ فرانسیس کېنېډي، امریکایي سیاستوال، د امریکا پخوانی لوی څارنوال او د نیویارک ایالت سناتور، د ۱۹۲۵ کال د نومبر په ۲۰مه د ماساچوسېټس ایالت په بروکلاین کې وزېږېد. هغه د ۱۹۶۰مې لسیزې د امریکا له مخکښو سیاسي څېرو څخه و او د ۱۹۶۸ کال د ولسمشرۍ د ټاکنیزو مبارزو پر مهال ووژل شو. سرچینه: د امریکا د عدلیې وزارت؛ د امریکا د ملي پارکونو اداره. د ۱۹۳۸ کال د نومبر ۲۰مه ــ د بازور صابر زوکړه بازور صابر، د تاجکستان نامتو شاعر، د ۱۹۳۸ کال د نومبر په ۲۰مه د تاجکستان د فیض‌آباد ولسوالۍ په صوفیان کلي کې وزېږېد. هغه د معاصر تاجکستان د شعر له پېژندل شویو څېرو څخه و او د دغه هېواد په ادبي او فرهنګي ډګر کې یې ځانګړی مقام درلود. سرچینه: د تاجکستان ملي کتابتون. ۵. د نوموتو شخصیتونو مړینې د ۱۹۱۰ کال د نومبر ۲۰مه ــ د لېف تولستوی مړینه لېف نیکولایویچ تولستوی، د روسیې ستر لیکوال او متفکر، د ۱۹۱۰ کال د نومبر په ۲۰مه د آستاپوو په اورګاډي تمځي کې ومړ. هغه د «جګړې او سولې» او «انا کارېنینا» په څېر اثارو له لارې د نړۍ د ادبیاتو له تر ټولو اغېزناکو څېرو څخه ګڼل کېږي. سرچینه: د تولستوی آرشیف؛ د ادبیاتو پوهنغونډ. د ۱۹۳۶ کال د نومبر ۲۰مه ــ د بوئناوینتورا دوروتي مړینه بوئناوینتورا دوروتي، د اسپانیا انارشیست مبارز او فعال او د کارګري او فاشیزم ضد خوځښت له مخکښو څېرو څخه، د ۱۹۳۶ کال د نومبر په ۲۰مه د اسپانیا د کورنۍ جګړې پر مهال ومړ. هغه د دوروتي د پوځي لښکر له پېژندل شویو مشرانو څخه و چې د فرانکو د فاشیستي ځواکونو پر ضد یې مبارزه کوله. سرچینه: د انارشیستي فدراسیون د کتابتون د بنسټ ډیجیټلي آرشیف. د مدخلونو د ارزونې او تثبیت په اړه یادونه په دې نسخه کې د افغانستان هغه دوه تاریخي پېښې، چې د ۱۹۵۵ او ۱۹۸۰ کلونو اړوند دي او په لومړۍ نسخه کې درج شوې وې، ساتل شوې دي. همدارنګه هغه نورې پېښې چې په تېرو نسخو کې یادې شوې وې، په خپلو تاریخي ځایونو کې شاملې شوې دي. د ۱۹۰۱ کال د ټېلورایډ د کان د ناورین او د ۲۸ کان‌کېندونکو د مړینې ادعا هم په لومړۍ نسخه کې مطرح شوې وه؛ خو دا چې د هغې دقیق تاریخ او د قربانیانو شمېر مې ونه شو کولای په یوه باوري او خپلواک تاریخي سرچینه کې تثبیت کړم، نو د یوې قطعي پېښې په توګه مې له درج کولو ډډه وکړه. د ۲۰۲۶ کال د نومبر ۲۰مې ــ د سره جنتري پای