د نومبر ۱۹مه؛ تاریخ د پوهاوي په سنګر کې ــ د ستالینګراد له مقاومت څخه د جو هېل تر تلپاتې چیغې پورې! Published: 2026-11-19 Author / editor: یما افغان تاریخ د ورځو او کلونو چوپ هدیره نه ده؛ بلکې د ټولنیزو ځواکونو، طبقاتي تضادونو، د ولسونو د ارادې او د انسان د آزادۍ لپاره د پرله‌پسې مبارزې ژوندی ډګر دی. هره ورځ چې د بشریت په تاریخي حافظه کې ثبتېږي، د ماتې او بریا، ظلم او مقاومت، استثمار او آزادۍ غوښتنې د مبارزې یوه تجربه له ځانه سره لري. د نومبر نولسمه هم له همدې مانا ډکو ورځو څخه ده؛ هغه ورځ چې د تاریخ بېلابېلې پاڼې، له افغانستان څخه تر ستالینګراد، د امریکا د کارګرانو له مبارزو څخه د فاشیزم پر وړاندې د بندیانو تر مقاومت پورې، د مبارزې د ځواک او د ټولیز پوهاوي د اړتیا ګډ روایت بیانوي. په افغانستان کې په ۱۹۴۶ کال کې د ملګرو ملتونو په سازمان کې د هېواد غړیتوب، په ۱۹۸۷ کال کې د ماژیسترال عملیاتو پیل او د ۲۰۰۱ او ۲۰۱۹ کلونو سیاسي او امنیتي بدلونونه، هر یو د دې خاورې د معاصر تاریخ یوه برخه انځوروي. د ماژیسترال عملیات د افغانستان دیموکراتیک جمهوریت او شوروي اتحاد د ځواکونو په ګډون، د خوست د محاصرې د ماتولو او د ګردېز ـ خوست د حیاتي لارې د بېرته پرانیستلو لپاره پیل شول. دا پېښه د هغه مهال د جګړې له پېچلو شرایطو، د ځواکونو له انډول او کورنیو او نړیوالو سیالیو څخه جلا نه شي ارزول کېدای. مسؤولانه تاریخ‌لیکنه نه افسانه‌جوړونې ته اړتیا لري او نه تحریف ته؛ بلکې پېښې باید د خپل وخت د سیاسي، پوځي او ټولنیزو اړیکو په واقعي بستر کې وڅېړل شي. افغانستان د خپل تاریخي مسیر په اوږدو کې څو ځله د جګړو، بهرنیو لاسوهنو، د سیمه‌ییزو او نړیوالو قدرتونو د سیالیو او د سیاسي بنسټونو د ړنګېدو دروند قیمت پرې کړی دی. د دې خاورې تجربه ښيي چې رښتینې خپلواکي او تلپاتې آزادي یوازې د واکمنو څېرو په بدلون یا د واک په لېږد نه ترلاسه کېږي؛ بلکې ټولنیز پوهاوي، د خلکو سازمان‌موندنې، اقتصادي عدالت او د ټولنې د تولیدي ځواکونو آګاهانه ګډون ته اړتیا لري. د ۲۰۰۱ کال د نومبر په نولسمه، د جلال‌اباد ـ کابل پر لاره د څلورو خبریالانو وژل کېدو یو ځل بیا د جګړې په ډګر کې د حقیقت‌لټونې دروند قیمت څرګند کړ. هغه خبریالان چې د واقعیتونو د ثبت او نړۍ ته د خلکو د غږ د رسولو لپاره هڅې کوي، باید د تاوتریخوالي او د قدرتونو د سیالیو قرباني نه شي. حقیقت د جګړې لومړنۍ قرباني ده؛ خو د خلکو تاریخي حافظه اجازه نه ورکوي چې د قربانیانو غږونه د تل لپاره چوپ پاتې شي. په نړیواله کچه، د ۱۹۴۲ کال د نومبر نولسمه د ستالینګراد په جبهه کې د سره پوځ د اورانوس عملیاتو له پیل سره د دویمې نړیوالې جګړې په تاریخ کې یو له برخلیک‌ټاکونکو پړاوونو څخه وګرځېده. دغو عملیاتو د جبهې په څنډو کې د محوري ځواکونو د لیکو په ماتولو سره د جرمني د شپږم پوځ د محاصرې لار هواره کړه او د نومبر په ۲۳مه د محاصرې کړۍ بشپړه شوه. ستالینګراد د فاشیزم د ماتې او په ختیځه جبهه کې د پوځي انډول د بدلون په یوه نښه بدل شو. ستالینګراد یوازې د جګړې پر نقشه یو جغرافیایي نوم نه و؛ بلکې د هغو خلکو د مقاومت سمبول و چې د نازیزم د ویجاړوونکي جنګي ماشین پر وړاندې ودرېدل. د فاشیزم ماتې د یوه واحد عامل پایله نه وه؛ بلکې د میلیونونو انسانانو د سرښندنو، د پوځونو او ملتونو د مقاومت، د کارګرانو او تولیدوونکو د هڅو او په بېلابېلو جبهاتو کې د فاشیزم ضد ځواکونو د پیوستون پایله وه. دې تاریخي تجربې وښوده چې هېڅ پوځي ځواک، که هر څومره سمبال او پیاوړی هم وي، د خپلو داخلي تضادونو او د ټولنیزو ځواکونو د مقاومت پر وړاندې خوندي نه دی. خو د دې ورځې په تاریخ کې د کارګري غورځنګ له ځلانده څېرو څخه یوه هم جو هېل دی؛ هغه کارګر، سندرغاړی او د اتحادیې مبارز چې د ۱۹۱۵ کال د نومبر په نولسمه اعدام شو. هغه د هغو کارګرانو غږ و چې د صنعتي پانګوالۍ تر فشار، د لږو مزدونو، اوږدو کاري ساعتونو او د ژوند د سختو شرایطو لاندې یې د تشکل د حق او انساني کرامت لپاره مبارزه کوله. جو هېل د هنر او سندرو په ژبه د کارګرانو کړاوونه په اعتراضي بیان او د پیوستون په ځواک بدل کړل. د هغه میراث یوازې د یوې اتحادیې په تاریخ یا د یوه مبارز په ژوند کې نه شي راټولېدای. د جو هېل اهمیت په دې حقیقت کې نغښتی دی چې د کارګرانو مبارزه د دوام او بریا لپاره پوهاوي، پیوستون او سازمان‌یابۍ ته اړتیا لري. هغه مشهوره جمله چې نوموړي ته منسوبه ده: «ماتم مه کوئ؛ سازمان‌یابي وکړئ!» د همدې تاریخي پیغام لنډیز دی: خپور شوی قهر باید په ټولیز پوهاوي او بې‌نظمه اعتراض باید په منظم ټولنیز ځواک بدل شي. په همدې تاریخي ورځ، په ۱۹۴۳ کال کې د یانوفسکا د توقیف‌کمپ د بندیانو پاڅون هم د نازیزم د منظمې وېرې او نابودۍ د ماشین پر وړاندې د انسان د مقاومت یاد تازه کوي. هغو بندیانو چې په نه زغمل کېدونکو شرایطو کې یې د آزادۍ او ژوندي پاتې کېدو لپاره پاڅون وکړ، وښوده چې ان په تر ټولو تیارو شرایطو کې هم د آزادۍ غوښتنې او انساني مقاومت څراغ نه مري. فاشیزم کولای شي د انسان بدن په ځنځیرونو کې وتړي، خو د جنایت او ځپنې له لارې خپل تاریخي مشروعیت نه شي ترلاسه کولای. د نومبر نولسمې تاریخ یوازې د جګړو او کارګري مبارزو په ډګرونو پورې محدود نه دی. د ابراهام لینکن د ګېټیسبرګ له وینا څخه په ۱۸۶۳ کال کې، د امریکا په سنا کې په ۱۹۱۹ کال کې د ورسای د تړون تر رد پورې، په ۱۹۷۷ کال کې اسرائیل ته د انور سادات له سفر څخه په ۱۹۸۵ کال کې په ژنیو کې د ریګن او ګورباچوف تر لیدنې پورې، دې ورځې د نړۍ د سیاسي نظم د بدلون، د قدرتونو د سیالیو او د نړیوالو اړیکو د بیا تعریفولو د هڅو بېلابېلې بڼې په ځان کې ځای کړې دي. همدارنګه، په ۱۹۸۴ کال کې د مکسیکو په سان خوانیکو کې چاودنو یو ځل بیا وښوده چې له ټولنیز مسؤولیت، اغېزمنې څارنې او د انسانانو د ژوند له ساتنې پرته صنعتي پرمختګ په یوه انساني ناورین بدلېدای شي. د ټولنیز عدالت په منطق کې تولید او اقتصادي پرمختګ هغه مهال مانا پیدا کوي چې د انسان د ژوند په خدمت کې وي، نه دا چې د خلکو ژوند او امنیت د ګټې او بې‌مسؤولیتۍ قرباني کړي. په ۱۹۸۱ کال کې د امریکا د لیکوالانو د ملي اتحادیې جوړېدل هم د صنفي سازمان‌یابۍ او د قلم‌والو د حقونو د ټولیزې دفاع اهمیت راپه ګوته کوي. لیکوال او خبریال هم په اقتصادي او ټولنیزو اړیکو کې د کار او پانګې له تضادونو څخه جلا نه دي. د لیکوالانو د حقونو، عادلانه حق‌الزحمې او کاري امنیت دفاع، د کارګر ځواک د کرامت او د اند د آزادۍ لپاره د پراخې مبارزې یوه برخه ده. له جو هېل څخه د نن ورځې تر سازمان‌یافته کارګرانو، له فاشیزم ضد مقاومت څخه د عدالت‌غوښتونکو مبارزو پورې، یو تاریخي حقیقت په پرله‌پسې توګه تکرارېږي: هېڅ ژور او تلپاتې ټولنیز بدلون د خلکو له آګاهانه او سازمان‌یافته ګډون پرته نه شي رامنځته کېدای. تاریخ باید یوازې د واکمنانو، جنرالانو او د قدرت د خاوندانو له دریڅې ونه لوستل شي؛ بلکې د کارګر، بزګر، مترقي روښانفکر، مبارزې ښځې، زده‌کوونکي او د ټولو هغو کسانو غږونه هم باید واورېدل شي چې د ټولنې په جوړولو کې ونډه لري، خو د شتمنۍ او قدرت په وېش کې یې ونډه ډېری وخت ناڅیزه ساتل کېږي. د تاریخي ماتریالیزم له لیدلوري، ټولنه د مادي او ټولنیزو تضادونو ډګر دی. د تولید اړیکې، طبقاتي جوړښت او د قدرت وېش د تاریخي بدلونونو په رامنځته کېدو کې بنسټیز رول لري. له همدې امله، د انسان آزادۍ یوازې اخلاقي نصیحتونو او مجردو هیلو ته نه شو راټیټولای. دا آزادي د استثمارګرو اړیکو بدلون، د طبقاتي ظلم له منځه وړلو، د ټولنیز عدالت د تأمین او د داسې شرایطو رامنځته کولو ته اړتیا لري چې انسان وکولای شي په آزادانه او آګاهانه توګه په خپل برخلیک کې ونډه واخلي. د ننني افغانستان لپاره دا درس دوه برابره اهمیت لري. هغه ټولنه چې د لسیزو جګړو، بېوزلۍ، کډوالۍ، له زده‌کړو څخه د محرومیت، تبعیض او استبداد تجربه لري، تر بل هر وخت زیات د آزادۍ‌بښونکي فکر بیا رغونې، د مترقي ځواکونو سازمان‌یابۍ او د یوه ځواب‌ویونکي سیاسي بدیل جوړېدو ته اړتیا لري. راتلونکی نه د تېر وخت په حسرت جوړېدای شي او نه د اوسني وضعیت په وړاندې په تسلیمۍ؛ راتلونکی د تاریخ د انتقادي پېژندنې، د عیني شرایطو د علمي تحلیل او د بدلون لپاره د آګاهانه مبارزې محصول دی. موږ داسې تاریخ ته اړتیا لرو چې ترې درس واخلو، نه دا چې د تعصب او د شخصیتونو د تقدیس په وسیله یې په یوه ابزار بدل کړو. موږ داسې غورځنګ ته اړتیا لرو چې نیوکه فضیلت وګڼي، پوهاوی خپله اصلي پانګه وبولي، د زیارکښو ګټې د خپل سیاسي پروګرام په مرکز کې ځای کړي او له خپل منځ څخه یو مسؤول، منظم او ځواب‌ویونکی ځواک رامنځته کړي. د نومبر نولسمه موږ ته راپه یادوي چې تاریخ په چوپتیا نه جوړېږي؛ بلکې د پوهاوي، پیوستون او ټولیزې ارادې په وسیله بدلېږي. د افغانستان کارګران، زیارکښان، مترقي روښانفکران او ځوان نسل باید پوه شي چې هېڅ آزادۍ‌بښونکی ځواک د ټولنې له علمي پېژندنې، پیاوړې تشکیلاتي جوړښت، له خلکو سره د اړیکو او د ټولنیز عدالت لپاره له نه ستړې کېدونکې مبارزې پرته په یوه تاریخي ځواک نه شي بدلېدای. پوهاوی په سازمان‌یافته ځواک بدل کړو؛ د تفرقې پر وړاندې پیوستون پیاوړی کړو او د آزادۍ، برابرۍ او ټولنیز عدالت مبارزه د افغانستان د روښانه سبا په افق بدله کړو. تاریخ وپېژنو؛ ترې زده‌کړه وکړو او د ټولنې د بدلون لپاره په آګاهانه او سازمان‌یافته توګه ګامونه واخلو!