سره جنتری! Published: 2026-11-19 Author / editor: حسنپور پنجشنبه، د ۲۰۲۶ کال د نومبر ۱۹مه ــ د ۱۴۰۵ کال د لړم ۲۸مه ۱. افغانستان د ۱۹۴۶ کال د نومبر ۱۹مه ــ په ملګرو ملتونو کې د افغانستان غړیتوب افغانستان د ۱۹۴۶ کال د نومبر په ۱۹مه د ملګرو ملتونو غړیتوب ترلاسه کړ او د دې نړیوال سازمان د غړي هېواد په توګه ومنل شو. دې غړیتوب د دویمې نړیوالې جګړې وروسته په نړیوال نظام کې د افغانستان دریځ پیاوړی کړ. سرچینه: ملګري ملتونه ــ د غړو هېوادونو نوملړ او د غړیتوب نېټې. د ۱۹۸۷ کال د نومبر ۱۹مه ــ د ماژیسترال پوځي عملیاتو پیل د ماژیسترال پوځي عملیات د ۱۹۸۷ کال د نومبر په ۱۹مه د افغانستان د دموکراتیک جمهوریت او شوروي اتحاد د پوځي ځواکونو په ګډ ګډون پیل شول. د دغو عملیاتو اساسي موخه د خوست د څو میاشتني محاصرې ماتول او د ګردېز ـ خوست د ستراتیژیکې لارې بېرته پرانیستل وو؛ هغه لاره چې د دولت مخالفو ځواکونو تړلې وه او له همدې امله یې له هېواد له مهمو مرکزونو سره د خوست ځمکنۍ اړیکه پرې شوې وه. دغه عملیات په څو پړاوونو کې، د لارو د پاکولو، د ماینونو د شنډولو او د خوست پر لاره د مهمو پوځي مورچو د نیولو له لارې پر مخ ولاړل او د ۱۹۸۸ کال د جنورۍ تر ۱۰مې یې دوام وکړ. د دولتي او شوروي ځواکونو په هڅو د خوست د تګ راتګ لاره بېرته پرانیستل شوه. تاریخي اهمیت: د ماژیسترال عملیات د افغانستان د جګړې په وروستیو کلونو کې د شوروي او د افغانستان د دموکراتیک جمهوریت د ځواکونو له سترو ګډو پوځي عملیاتو څخه وو او د هغه وخت له مهمو پوځي پېښو څخه ګڼل کېږي. سرچینې: د خوست د عملیاتو په اړه تاریخي څېړنې؛ د ماژیسترال عملیاتو اړوند پوځي راپورونه؛ د منځنۍ اسیا د مطالعاتو مرکز. د ۲۰۰۱ کال د نومبر ۱۹مه ــ د جلال‌اباد ـ کابل پر لاره د څلورو خبریالانو وژل کېدل د ۲۰۰۱ کال د نومبر په ۱۹مه، څلور خبریالان د ننګرهار ولایت په جلال‌اباد ـ کابل پر لاره د وسله‌والو کسانو د کمین په برید کې ووژل شول. د دغې پېښې قربانیان دا کسان وو: ● هري برتون، د رویټرز خبري آژانس استرالیایي انځوراخیستونکی؛ ● عزیزالله حیدري، د رویټرز خبري آژانس افغان‌الاصله عکاس؛ ● خولیو فوئنتس، د اسپانیا د ال‌موندو ورځپاڼې خبریال؛ ● ماریا ګراتزیا کوتولي، د ایټالیا د کوریره دلا سرا ورځپاڼې خبریاله. دغه خبریالان د طالبانو د واکمنۍ له نسکورېدو وروسته د افغانستان د تحولاتو د خبري پوښښ په موخه له جلال‌اباد څخه کابل ته روان وو، چې د دوی پر کاروان برید وشو او څلور واړه خبریالان ووژل شول. تاریخي اهمیت: دا پېښه د جګړې په دوره کې د افغانستان د خبریالۍ د تاریخ له ترخو او مهمو پېښو څخه ده او په جګړه‌ییزو سیمو کې یې د خبریالانو د فعالیت ستر خطرونه یو ځل بیا څرګند کړل. سرچینې: د خبریالانو د ساتنې کمېټه (CPJ)؛ د خبریالانو نړیوال فدراسیون (IFJ)؛ د رویټرز خبري راپورونه. د ۲۰۱۹ کال د نومبر ۱۹مه ــ د افغانستان د امریکایي پوهنتون د دوو استادانو ازادېدل د ۲۰۱۹ کال د نومبر په ۱۹مه، د افغانستان د امریکایي پوهنتون امریکایي استاد کېون کېنګ او استرالیایي استاد تیموتي ویکس، تر درېیو کلونو ډېرې بندي‌توب وروسته ازاد شول. دغه دواړه استادان د ۲۰۱۶ کال په اګست کې تښتول شوي وو او ازادي یې د حقاني شبکې د درېیو لوړپوړو غړو، د انس حقاني، حاجي مالي‌خان او حافظ رشید عمري په ګډون، له خوشې کېدو سره د تبادلې په چوکاټ کې ترسره شوه. دغه تبادله د ۲۰۲۰ کال د فبرورۍ د دوحې له هوکړې څخه مخکې د افغانستان د امنیتي تحولاتو او مذاکراتو له مهمو پېښو څخه وه. سرچینې: رویټرز؛ اسوشیټډ پرېس؛ اې‌بي‌سي خبري شبکه. ۲. سیمه او نړۍ د ۱۷۹۸ کال د نومبر ۱۹مه ــ د تیوبالد وولف ټون مړینه تیوبالد وولف ټون، د ایرلنډ د جمهوریت‌پالنې له مخکښانو او د «متحدو ایرلنډیانو» غورځنګ له بنسټ‌اېښودونکو څخه، د ۱۷۹۸ کال د نومبر په ۱۹مه ومړ. نوموړی د برېتانیا د واکمنۍ پر ضد د ایرلنډ د مبارزې له مخکښو څېرو څخه و او د یوه خپلواک ایرلنډي جمهوریت د جوړېدو لپاره یې مبارزه کوله. سرچینې: د ایرلنډ د ژوندلیکونو قاموس؛ د ایرلنډ شاهي اکاډمي. د ۱۸۶۳ کال د نومبر ۱۹مه ــ د ګېټیسبرګ تاریخي وینا د امریکا د متحده ایالاتو ولسمشر ابراهام لینکن د ۱۸۶۳ کال د نومبر په ۱۹مه د پنسیلوانیا ایالت په ګېټیسبرګ ښار کې د سرتېرو د ملي هدیرې د پرانیستلو په مراسمو کې خپله تاریخي وینا وکړه. دې لنډې وینا د امریکا د کورنۍ جګړې په ترڅ کې د ازادۍ، برابرۍ او د هېواد د یووالي پر اصولو ټینګار وکړ او د امریکا د سیاسي تاریخ له مشهورو ویناوو څخه وګرځېده. سرچینې: د امریکا د کانګرس کتابتون؛ د متحده ایالاتو ملي آرشیف. د ۱۹۱۹ کال د نومبر ۱۹مه ــ د امریکا په سنا کې د ورسای تړون رد کېدل د امریکا د متحده ایالاتو سنا د ۱۹۱۹ کال د نومبر په ۱۹مه د ورسای تړون رد کړ. دغه تړون له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د بریالیو قدرتونو او جرمني ترمنځ لاسلیک شوی و. د سنا دې پرېکړې په امریکا کې د تړون د وروستي تصویب مخه ونیوله او د جګړې وروسته په نړیوال نظام کې د امریکا د رول په اړه یې ژور سیاسي اختلافات څرګند کړل. سرچینه: د امریکا د متحده ایالاتو سنا. د ۱۹۴۱ کال د نومبر ۱۹مه ــ د استرالیايي جنګي بېړۍ HMAS Sydney ډوبېدل د استرالیا جنګي بېړۍ HMAS Sydney د ۱۹۴۱ کال د نومبر په ۱۹مه د هند په سمندر کې له جرمني وسله‌والې بېړۍ Kormoran سره تر جګړې وروسته ډوبه شوه. په دې پېښه کې د استرالیا د بېړۍ ټول ۶۴۵ سرتېري ووژل شول. دا پېښه د استرالیا د سمندري ځواک په تاریخ کې له سترو تلفاتو څخه ګڼل کېږي. سرچینې: د استرالیا د جګړې یادګار؛ د استرالیا ملي آرشیف. د ۱۹۴۲ کال د نومبر ۱۹مه ــ په ستالینګراد کې د سره پوځ د اورانوس عملیاتو پیل د شوروي اتحاد سره پوځ د ۱۹۴۲ کال د نومبر په ۱۹مه د ستالینګراد په جبهه کې د «اورانوس» په نوم پراخ ځوابي عملیات پیل کړل. شوروي ځواکونو د جرمني او د هغه د متحدینو پر پوځي لیکو بریدونه وکړل او د محاصرې کړۍ یې ورو ورو ټینګه کړه. د نومبر په ۲۳مه د شوروي ځواکونه د کالاچ په سیمه کې سره یوځای شول او په پایله کې د جرمني شپږم پوځ او د هغه د متحدینو ځینې ځواکونه په محاصره کې پاتې شول. تاریخي اهمیت: د اورانوس عملیات د ستالینګراد په جګړه کې یو برخلیک‌ټاکونکی بدلون او په دویمه نړیواله جګړه کې د نازي جرمني له مهمو ستراتیژیکو ماتو څخه وو. سرچینې: د شوروي پوځي آرشیفونه؛ د امریکا د پوځ د پوځي تاریخ مرکز؛ د دویمې نړیوالې جګړې ملي موزیم. د ۱۹۶۹ کال د نومبر ۱۹مه ــ د اپولو ۱۲ سپوږمکۍ پر سپوږمۍ کېناستل د اپولو ۱۲ فضايي بېړۍ د ۱۹۶۹ کال د نومبر په ۱۹مه په بریالیتوب سره د سپوږمۍ پر سطحه کېناسته. فضانوردانو چارلز کنراد او الن بین پر سپوږمۍ تر پښو اېښودلو وروسته د بشریت په تاریخ کې درېیم او څلورم انسانان شول چې د سپوږمۍ پر سطحه یې قدم کېښود. دا د اپولو ۱۱ تر بریالۍ سپوږمکۍ وروسته د انسانانو دویمه بریالۍ سپوږمکۍ‌ناسته وه. سرچینې: د ناسا فضايي اداره؛ د اپولو ماموریتونو آرشیف. د ۱۹۶۹ کال د نومبر ۱۹مه ــ د پله د مسلکي ژوند زرمه ګول د برازیل د فوټبال نامتو ستوري پله د ۱۹۶۹ کال د نومبر په ۱۹مه د سانتوس او واسکو دا ګاما ترمنځ په لوبه کې، چې د ماراکانا په لوبغالي کې ترسره کېده، د خپل مسلکي ژوند زرمه ګول وواهه. دغه تاریخي ګول یې د پنالټۍ له نقطې څخه وواهه او د نړۍ د فوټبال په تاریخ کې یې یوه نه‌هېرېدونکې شېبه ثبت کړه. سرچینې: د فوټبال نړیوال فدراسیون (FIFA)؛ د برازیل د فوټبال آرشیف. د ۱۹۷۷ کال د نومبر ۱۹مه ــ اسرائیلو ته د انور سادات تاریخي سفر د مصر ولسمشر انور سادات د ۱۹۷۷ کال د نومبر په ۱۹مه بیت‌المقدس ته ورسېد او د یوه رسمي سفر په ترڅ کې اسرائیلو ته د سفر کوونکیو لومړنی عربي هېوادمشر شو. نوموړي یوه ورځ وروسته، د نومبر په ۲۰مه، د اسرائیلو په پارلمان، کنېسټ، کې وینا وکړه او د جګړې د پای ته رسولو او سولې د ټینګښت غوښتنه یې وکړه. دغه سفر د کمپ ډېوېډ د مذاکراتو او په ۱۹۷۹ کال کې د مصر او اسرائیلو د سولې تړون ته لاره هواره کړه. سرچینې: د امریکا د بهرنیو چارو وزارت؛ د اسرائیلو دولتي آرشیف؛ بریتانیکا پوهنغونډ. د ۱۹۸۴ کال د نومبر ۱۹مه ــ په مکسیکو کې د سان خوانیکو د چاودنو ناورین د ۱۹۸۴ کال د نومبر په ۱۹مه د مکسیکو ښار په څنډه کې د سان خوانیکو د مایع ګازو د زېرمه‌کولو په تأسیساتو کې پرله‌پسې چاودنې وشوې. دغو چاودنو او پراخ اورلګېدنې سلګونه کسان ووژل او زرګونه نور یې ټپیان کړل؛ همدارنګه زرګونه کسان بې‌کوره شول. دا پېښه د مکسیکو په صنعتي تاریخ کې له تر ټولو خونړیو ناورینونو څخه ګڼل کېږي. سرچینه: د مکسیکو د پېښو د مخنیوي ملي مرکز (CENAPRED). د ۱۹۸۵ کال د نومبر ۱۹مه ــ د رونالډ ریګن او میخایل ګورباچوف لومړنۍ لیدنه د امریکا ولسمشر رونالډ ریګن او د شوروي اتحاد مشر میخایل ګورباچوف د ۱۹۸۵ کال د نومبر په ۱۹مه د سویس په ژنیو ښار کې خپله لومړنۍ مخامخ لیدنه پیل کړه. دغه درې‌ورځنۍ غونډه د سړې جګړې د سختو سیالیو په شرایطو کې ترسره شوه او د اټومي وسلو د کنټرول او د نړیوالو کړکېچونو د کمولو په اړه یې د دواړو قدرتونو د راتلونکو خبرو اترو لپاره زمینه برابره کړه. سرچینې: د رونالډ ریګن د ولسمشرۍ کتابتون؛ د امریکا د بهرنیو چارو وزارت. د ۱۹۹۵ کال د نومبر ۱۹مه ــ په اسلام‌اباد کې د مصر د سفارت مخې ته چاودنه د ۱۹۹۵ کال د نومبر په ۱۹مه د پاکستان په پلازمېنه اسلام‌اباد کې د مصر د سفارت مخې ته زوروره چاودنه وشوه. په دې برید کې لږ تر لږه ۱۵ کسان ووژل شول او لسګونه نور ټپیان شول. چاودنې د سفارت ودانۍ او شاوخوا سیمې ته پراخ زیانونه واړول. سرچینې: اسوشیټډ پرېس؛ واشنګټن پوسټ. ۳. د ازادۍ غوښتونکو، کارګري او کمونیستي غورځنګونو تاریخ د ۱۹۱۵ کال د نومبر ۱۹مه ــ د کارګر انقلابي او د کارګري غورځنګ د سازمان‌ورکوونکي جو هیل اعدام جو هیل، کارګر، سندرغاړی، د کارګري غورځنګ سازمان‌ورکوونکی او د نړۍ د صنعتي کارګرانو د اتحادیې (IWW) مخکښ غړی، د ۱۹۱۵ کال د نومبر په ۱۹مه د یوتا ایالت په زندان کې د ډزو په وسیله اعدام شو. نوموړی د وژنې په تور محاکمه او محکوم شوی و؛ خو د محاکمې بهیر او وړاندې شوي شواهد تل د کارګري فعالانو او د هغه د پلویانو له اعتراضونو او شکونو سره مخ وو. د هغه اعدام د نړۍ د کارګري او سوسیالیستي غورځنګونو په منځ کې د پراخو اعتراضونو څپه راوپاروله. د جو هیل نوم د طبقاتي مبارزې، د کارګرانو د سازمان‌ورکولو او اعتراضي سندرو له میراث سره تړلی دی. مشهوره جمله یې، «مه ژاړئ؛ سازمان جوړ کړئ!» هم د هغه له سیاسي او کارګري میراث سره تړلې پاتې ده. سرچینې: د نړۍ د صنعتي کارګرانو د اتحادیې د تاریخ پروژه (IWW)؛ د والټر پي. رویتر کتابتون؛ د جو هیل تاریخي آرشیف. د ۱۹۴۳ کال د نومبر ۱۹مه ــ د یانوفسکا په پنډغالي کې د بندیانو د نازي ضد پاڅون د ۱۹۴۳ کال د نومبر په ۱۹مه د اوکراین د اوسني لویف ښار په یانوفسکا اجباري کار پنډغالي کې بندیانو د نازي ساتونکو پر ضد پاڅون وکړ او د تېښتې هڅه یې وکړه. یو شمېر بندیان په تېښته بریالي شول، خو ډېر نور د پاڅون د ځپلو او د تېښتې د هڅو پر مهال ووژل شول. دغه پاڅون د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د نازيانو د وژنو او له منځه وړلو د سیاست پر وړاندې د بندیانو د مقاومت یوه برخه وه. سرچینه: د امریکا د هولوکاسټ د یادګار موزیم. د ۱۹۸۱ کال د نومبر ۱۹مه ــ د امریکا د لیکوالانو د ملي اتحادیې جوړېدل د امریکا د لیکوالانو ملي اتحادیه (National Writers Union) د ۱۹۸۱ کال د نومبر په ۱۹مه د لیکوالانو، خپلواکو خبریالانو او قراردادي لیکوالانو د مسلکي، اقتصادي او صنفي حقونو د دفاع په موخه جوړه شوه. دې اتحادیې د کاري شرایطو د ښه کولو، د عادلانه مزد، د لیکوالۍ د حقونو د ساتنې او د لیکوالانو د ګډې ټولنیزې او صنفي سازمان‌ورکونې لپاره مبارزه وکړه. په ۱۹۹۲ کال کې د امریکا د موټرو د صنعت د کارګرانو له اتحادیې (UAW) سره یوځای شوه. سرچینه: د امریکا د لیکوالانو ملي اتحادیه (NWU) ــ د سازمان تاریخچه او موخې. زېږونونه د ۱۸۳۱ کال د نومبر ۱۹مه ــ د جېمز ګارفیلډ زېږون جېمز ابرام ګارفیلډ، د امریکا د متحده ایالاتو شلم ولسمشر، د ۱۸۳۱ کال د نومبر په ۱۹مه زېږېدلی دی. نوموړی په ۱۸۸۱ کال کې ولسمشر شو، خو د خپلې ولسمشرۍ د دورې له پیل څو میاشتې وروسته پرې برید وشو او په همدې کال کې ومړ. سرچینه: د جېمز ګارفیلډ ملي تاریخي ځای. د ۱۸۸۸ کال د نومبر ۱۹مه ــ د خوزه رائول کاپابلانکا زېږون خوزه رائول کاپابلانکا، د کیوبا نامتو شطرنج‌باز او د ۱۹۲۱ څخه تر ۱۹۲۷ کال پورې د نړۍ اتل، د ۱۸۸۸ کال د نومبر په ۱۹مه زېږېدلی دی. نوموړی د خپلې دقیقې، ساده او ځلانده لوبې له امله د شطرنج د تاریخ له سترو څېرو څخه ګڼل کېږي. سرچینه: د شطرنج نړیوال فدراسیون (FIDE). د ۱۹۱۷ کال د نومبر ۱۹مه ــ د اندرا ګاندي زېږون اندرا ګاندي، د هند پخوانۍ لومړۍ وزیره او د شلمې پېړۍ د جنوبي اسیا د سیاست له اغېزناکو څېرو څخه، د ۱۹۱۷ کال د نومبر په ۱۹مه د هند په الله‌آباد ښار کې زېږېدلې ده. هغې په څو دورو کې د هند د حکومت مشري وکړه او په ۱۹۸۴ کال کې ووژل شوه. سرچینې: بریتانیکا پوهنغونډ؛ د هند د دولت آرشیف. مړینې د ۱۷۹۸ کال د نومبر ۱۹مه ــ د تیوبالد وولف ټون مړینه تیوبالد وولف ټون، د ایرلنډ د جمهوریت‌پالنې له مخکښانو او د «متحدو ایرلنډیانو» غورځنګ له بنسټ‌اېښودونکو څخه، د ۱۷۹۸ کال د نومبر په ۱۹مه ومړ. د ایرلنډ د خپلواکۍ غوښتونکو مبارزو په تاریخ کې د هغه نوم ځانګړی ځای لري. سرچینې: د ایرلنډ د ژوندلیکونو قاموس؛ د ایرلنډ شاهي اکاډمي. د ۱۸۲۸ کال د نومبر ۱۹مه ــ د فرانڅ شوبرت مړینه فرانڅ شوبرت، د اتریش نامتو کمپوزر او د کلاسیکې موسیقۍ له مهمو څېرو څخه، د ۱۸۲۸ کال د نومبر په ۱۹مه د ویانا په ښار کې ومړ. د هغه اثار د سمفوني، مجلسی موسیقۍ او په ځانګړي ډول د هنري سندرو په برخه کې د نړۍ د موسیقۍ په تاریخ کې تلپاتې ځای لري. سرچینې: بریتانیکا پوهنغونډ؛ د ویانا فیلارمونیک آرشیف.