افغانستان د تاریخي بدلون په درشل کې

Published: 2026-10-05

Author / editor: یما افغان
د عصري کېدو، ټولنیز عدالت او د ازادۍ لپاره د مبارزې اړتیا

سریزه: له افغانستانه خبرې کول، له انسانه خبرې کول دي

افغانستان نن د خپل معاصر تاریخ په یوه تر ټولو پېچلې او برخلیک ټاکونکې پړاو کې ولاړ دی؛ داسې هېواد چې لسیزو جګړو، بهرنیو لاسوهنو، د اقتصادي او ټولنیزو جوړښتونو ړنګېدو، پراخې بېوزلۍ، اجباري کډوالیو او ژورو سیاسي درزونو یې د ټولنې څېره بدله کړې ده.

خو د افغانستان کړکېچ یوازې د یوه حکومت، یوې تاریخي دورې یا یوه نسل کړکېچ نه دی. دا کړکېچ تر دې هم ژورې ریښې لري. اصلي مسئله هغه جوړښتونه دي چې د تاریخ په اوږدو کې یې د خلکو یوه لویه برخه د خپل سیاسي، اقتصادي او ټولنیز برخلیک په اغېزمن ټاکلو کې له ګډون څخه بې‌برخې کړې ده.

نن په افغانستان کې میلیونونه انسانان د ژوند د تر ټولو لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو له ستونزو سره لاس‌وګرېوان دي. د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام تازه راپور ښيي چې په ۲۰۲۵ کال کې د افغانستان شاوخوا ۷۴ سلنه وګړي د خپلو اساسي معیشتي اړتیاوو د پوره کولو توان نه درلود. اقتصاد هم، له محدودې ودې سره سره، دومره وده نه ده کړې چې د نفوس له زیاتوالي سره سم د خلکو د ژوند کچه ښه کړي. (UNDP)

دا شمېرې یوازې وچ اقتصادي ارقام نه دي؛ د هر رقم تر شا د یوه انسان، یوې کورنۍ، یوه ماشوم، یوه کارګر، یوه بزګر، یوې ښځې او یوه ځوان ژوند پروت دی.

له همدې امله، د افغانستان د راتلونکي په اړه خبرې کول د افغانستان د انسان په اړه له خبرو پرته ناشوني دي.

نننی کړکېچ؛ له ډوډۍ او کاره ورهاخوا

بېوزلي هغه مهال په ټولنیز کړکېچ بدلېږي چې انسان نه یوازې ډوډۍ، بلکې د خپل راتلونکي د جوړولو امکان هم له لاسه ورکړي.

افغانستان نن له یو لړ یو له بل سره تړلو ستونزو سره مخ دی: د کاري فرصتونو کمزوري، پراخه بېوزلي، زده‌کړو او خدمتونو ته محدود لاسرسی، د نړیوالو مرستو کمېدل، د کډوالو پراخه ستنېدنه، اقلیمي فشارونه او وچکالي، او د ټولنې په بېلابېلو برخو کې د ښځو د ګډون محدودېدل.

د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې د افغانستان اقتصاد شاوخوا ۱.۹ سلنه وده وکړه، خو د نفوس وده تر دې ډېره چټکه وه او د هر کس واقعي عاید کم شو. په عین وخت کې، د میلیونونو کډوالو ستنېدنې د کار پر بازار او عامه خدمتونو لا ډېر فشار راوستی دی. (UNDP)

له دې امله، یوازې د څو اقتصادي شاخصونو په اعلانولو سره د وضعیت د «ښه‌والي» خبره نه شي کېدای. اقتصادي وده هغه مهال مانا پیدا کوي چې د ډېری خلکو په ژوند کې انعکاس ومومي؛ هغه وخت چې کار پیدا شي، زده‌کړې پراخې شي، عامه خدمتونه پیاوړي شي او انسان وکولای شي خپل راتلونکی په ډېر ډاډ سره جوړ کړي.

د افغانستان ښځې؛ د ټولنې نیمایي، نه د ټولنې څنډه

هېڅ ټولنه نه شي کولای خپل نیمایي بشري ځواک له زده‌کړو، کار او عامه ګډون څخه څنګ ته کړي او په عین حال کې د دوامدارې پراختیا تمه ولري.

له منځنیو او لوړو زده‌کړو څخه د نجونو بې‌برخې کول او د ښځو د اقتصادي او ټولنیز ګډون محدودول یوازې د ښځو مسئله نه ده؛ دا د ټول افغانستان مسئله ده. د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام د ۲۰۲۶ کال راپور په ډاګه کوي چې افغانستان لا هم یوازینی هېواد دی چې نجونې پکې له منځنیو او لوړو زده‌کړو بې‌برخې دي، او پر ښځو لګېدلي محدودیتونه د هېواد بشري او اقتصادي وړتیا کمزورې کوي. (UNDP)

د افغانستان ښځه باید د «ترحم اړتیا لرونکې قشر» په توګه نه، بلکې د حق لرونکي انسان، د ټولنې د جوړوونکې ځواک او د هېواد د برخلیک په ټاکلو کې د برابر شریک په توګه وکتل شي.

هغه ټولنه چې خپل نیمایي استعدادونه د محرومیت تر دېوالونو شاته بندي کړي، په حقیقت کې خپل راتلونکی بندي کوي.

ځوانان؛ یو نسل د ناهیلۍ او امکان ترمنځ

د افغانستان ځوانان د هېواد تر ټولو لویه بشري پانګه ده؛ خو په داسې شرایطو کې راګیر شوي دي چې د بېکارۍ، کډوالۍ، له زده‌کړو د بې‌برخېتوب او د روښانه راتلونکي د نشتون ترمنځ ایسار دي.

که لوستی ځوان کار ونه مومي، که کارګر د خپل کار له حاصل څخه د باعزته ژوند د جوړولو توان ونه لري، که زده‌کوونکی ونه شي کولای زده‌کړو ته دوام ورکړي، او که د افغانستان ځوان خپل راتلونکی د هېواد له پولو دباندې ولټوي، نو مسئله یوازې فردي ناکامي نه ده؛ دا د یوه جوړښتي کړکېچ نښه ده.

نړیوال بانک هم په خپلو راپورونو کې د کار پر بازار د سخت فشار، د ځوانانو د بېکارۍ او د دوامدارو اقتصادي فرصتونو د رامنځته کولو پر اړتیا ټینګار کړی دی. (World Bank)

افغانستان داسې نسل ته اړتیا لري چې راتلونکی د هېواد په پرېښودو کې نه، بلکې د هېواد په جوړولو کې ولټوي.

عصري کېدل؛ د افغانستان تاریخي اړتیا

عصري کېدل باید د پردیو له ړندې پېروۍ سره اشتباه نه شي.

عصري کېدل، تر هر څه مخکې، له هغو اړیکو او مناسباتو وتل دي چې انسان د فکر له ازادۍ، زده‌کړو، ټولنیز ګډون او د پرمختګ له امکانه بې‌برخې کوي.

عصري کېدل یعنې د ناپوهۍ پر وړاندې علم؛
د بې‌سوادۍ پر وړاندې زده‌کړه؛
د خپل‌سرۍ پر وړاندې قانون؛
د میراثي امتیاز پر وړاندې وړتیا؛
د بېکارۍ پر وړاندې مولد کار؛
د تبعیض پر وړاندې مدني برابري؛
او د تېر وخت د بې‌پایه بیا تولید پر وړاندې راتلونکي ته کتنه.

افغانستان د خپل راتلونکي د جوړولو لپاره پوهنتون، ښوونځي، صنعت، عصري کرنه، بنسټیزو زېربناوو، اغېزمن اداري نظام، مولد اقتصاد او روزل شوي بشري ځواک ته اړتیا لري.

هېڅ ټولنه د زړو مناسباتو په بیا تولیدولو سره نوي راتلونکي ته نه شي رسېدای.

ټولنیز عدالت؛ هغه مسئله چې سبا ته نه شي ځنډېدلی

ټولنیز عدالت یوازې یو اخلاقي شعار نه دی؛ دا د ټولنیز سازمان له بنسټیزو مسئلو څخه ده.

هغه ټولنه چې پکې د خلکو یوه لویه برخه د ژوند له تر ټولو لومړنیو اسانتیاوو بې‌برخې وي، په داسې حال کې چې فرصتونه او سرچینې په نابرابر ډول ووېشل شي، له ژور ټولنیز کړکېچ سره مخامخ ده.

د کیڼ‌لورو او عدالت‌غوښتونکو ځواکونو له نظره، اساسي پوښتنه دا ده:

د ټولنې شتمني او اسانتیاوې څنګه تولیدېږي او څوک یې له حاصل څخه ګټه اخلي؟

کارګر، بزګر، ښوونکی، کارکوونکی، زده‌کوونکی، کسبګر او ټول هغه کسان چې د خپل فکري یا بدني کار په ځواک ټولنه پر مخ وړي، باید د اقتصادي او سیاسي مناسباتو په څنډه کې پاتې نه شي.

ریښتینې پراختیا هغه مهال مانا پیدا کوي چې زحمتکښ انسان د ټولنیزې او اقتصادي تګلارې په مرکز کې ځای ولري.

له وروسته پاتې‌والي سره مبارزه، له انسان سره مبارزه نه ده

د سیاسي مبارزې یو له خورا خطرناکو برداشتونو څخه دا دی چې ټولنیز بدلون د انسان، قوم، ژبې، کلتور یا عقیدې له کرکې سره یو ګڼل شي.

افغانستان یو متنوع هېواد دی او راتلونکی یې د خلکو د یوې برخې پر حذفولو نه شي بنسټ کېدای.

دوامدار ټولنیز بدلون د خلکو پراخ ګډون ته اړتیا لري؛ له قومي، ژبني، جنسیتي او سیمه‌ییز تبعیض پرته.

اساسي مسئله د هغو مناسباتو او جوړښتونو پر وړاندې درېدل دي چې د انسان او ټولنې د ودې خنډ ګرځي، نه له هغو انسانانو سره دښمني چې هغوی هم د هماغو مناسباتو قربانیان دي.

د افغانستان راتلونکی هغه وخت د ټولو ګډ راتلونکی کېدای شي چې د تابعیت، حقونو، ټولنیز مسئولیت او انساني کرامت مفهوم د هر چا لپاره مانا ولري.

د سیاسي پوهاوي اړتیا

هېڅ ټولنیز بدلون له پوهاوي پرته د دوام امکان نه لري.

هغه ټولنه چې خپل تاریخ ونه پېژني، په اسانۍ د تاریخ د تحریف ښکار کېږي. هغه ټولنه چې خپل اقتصادي مناسبات ونه پېژني، د بېوزلۍ لامل یوازې په فردي برخلیک کې لټوي. هغه ټولنه چې د واک جوړښت ونه پېژني، هر کړکېچ د افرادو چلند ته راکموي.

له همدې امله، تاریخي، ټولنیز او سیاسي پوهاوی د ننني افغانستان له اساسي اړتیاوو څخه دی.

د افغانستان نوی نسل باید د هېواد معاصر تاریخ ولولي؛ د تېر وخت بریالۍ او ناکامې تجربې وڅېړي؛ د اقتصادي او ټولنیزو مناسباتو په اړه فکر وکړي؛ او د واقعیت، تبلیغاتو او سیاسي افسانو ترمنځ توپیر وکړي.

فکري مبارزه له مطالعې پرته په لنډمهالو احساساتو بدلېږي؛ او ټولنیزه مبارزه له سازمان‌موندنې پرته د دې توان له لاسه ورکوي چې خپرې غوښتنې په اغېزمن ځواک بدلې کړي.

ولې یو نوی سیاسي ځواک؟

افغانستان د خپل سیاسي راتلونکي په اړه جدي بحث ته اړتیا لري؛ داسې بحث ته چې له ورځنیو شعارونو ورهاخوا ولاړ شي او بنسټیزو پوښتنو ته ځواب ووايي:

موږ څه ډول ټولنه غواړو؟

د افغانستان راتلونکی اقتصاد باید پر کوم بنسټ ولاړ وي؟

په اقتصادي جوړښت کې به د کارګر او بزګر ځای څه وي؟

ښځې به د هېواد په سیاسي، اقتصادي او ټولنیز ژوند کې څنګه ګډون وکړي؟

کوم ښوونیز نظام کولای شي راتلونکی نسل وروزي؟

څنګه کولای شو د هېواد سیاسي او اقتصادي خپلواکي پیاوړې کړو؟

او څنګه کولای شو افغانستان د جګړې، بېوزلۍ، وابستګۍ او وروسته پاتې‌والي له کړۍ څخه راوباسو؟

د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند نوي بېرغوال ځان د دې تاریخي بحث یوه برخه ګڼي او د مطالعې، سازمان‌موندنې، تشکیلاتي نظم، ټولنیز عدالت، اقتصادي پراختیا، ښاروندي برابري او د هېواد د خپلواکۍ پر اړتیا ټینګار کوي.

دا بهیر، د کیڼ اړخو فکري دودونو او د افغانستان د تاریخي تجربې پر بنسټ، غواړي چې تېر وخت د سیاسي بت په توګه نه، بلکې د پېژندنې، نقد او زده‌کړې د ډګر په توګه وڅېړل شي.

هېڅ نسل حق نه لري چې تاریخ مقدس او له نیوکې پورته وبولي؛ لکه څنګه چې هېڅ نسل حق نه لري تاریخ حذف کړي.

له تېره زده‌کړه کوو؛ راتلونکی جوړوو

افغانستان داسې لید ته اړتیا لري چې هم له تېر وخت څخه زده‌کړه وکړي او هم پکې بند پاتې نه شي.

د دې هېواد تاریخي تجربو، له اصلاحاتو او د عصري کېدو غوښتونکو غورځنګونو نیولې تر تېرو لسیزو سیاسي او ټولنیزو بدلونونو پورې، زموږ په واک کې د سترو درسونو یوه ټولګه راکړې ده.

بریالیتوبونه باید وپېژندل شي؛ پر تېروتنو باید نیوکه وشي؛ ماتې باید تحلیل شي؛ او هېڅ تجربه باید د عقلاني ارزونې له دایرې بهر پاتې نه شي.

تاریخ د تکرار لپاره نه دی؛ د زده‌کړې لپاره دی.

د راتلونکي لپاره مبارزه، د انسان لپاره مبارزه ده

افغانستان نن تر هر وخت ډېر روښانه افق ته اړتیا لري؛ داسې افق ته چې پکې زده‌کړه د بې‌سوادۍ ځای ونیسي، کار د بېکارۍ، تولید د وابستګۍ، قانون د خپل‌سرۍ او ټولنیز ګډون د انزوا او حذف ځای ونیسي.

هغه افغانستان چې پکې نجلۍ وکولای شي زده‌کړه وکړي؛
هلک وکولای شي راتلونکی جوړ کړي؛
کارګر وکولای شي د خپل کار له حاصل څخه ژوند وکړي؛
بزګر وکولای شي له خپلې ځمکې څخه خپل معاش برابر کړي؛
ښوونکی وکولای شي د مناسب ټولنیز او اقتصادي شأن سره ژوند وکړي؛
محصل وکولای شي په ازادۍ فکر وکړي؛
او هېڅ وګړی د جنسیت، ژبې، قومیت، سیمې یا ټولنیزې مخینې له امله له انساني او مدني حقوقو بې‌برخې نه شي.

دغه ډول افغانستان ته رسېدل ناشوني نه دي؛ خو جوړول یې د بشر د بنسټیزو اصولو او حقونو په چوکاټ کې پوهاوي، ارادې، منظم کار او مدني او سیاسي مبارزې ته اړتیا لري.

وروستۍ خبره

افغانستان د یوه تاریخي انتخاب پر وړاندې ولاړ دی: د بېوزلۍ، انزوا، محرومیت او وروسته پاتې‌والي د باطلې کړۍ دوام، یا د پوهې، عدالت، پراختیا او انساني ګډون پر بنسټ د یوې ټولنې د جوړولو لپاره د لارې لټون.

د راتلونکي لاره د تېر وخت په حسرت نه شي جوړېدای.

د راتلونکي لاره باید د تېر وخت په پوهاوي، د ننني واقعیت په پېژندنه او د سبا په فکر کولو جوړه شي.

زموږ نسل د راتلونکو نسلونو پر وړاندې تاریخي مسئولیت لري. زموږ مسئولیت یوازې له ورانیو شکایت نه دی؛ زموږ مسئولیت د بیا رغونې د څرنګوالي په اړه فکر کول دي. یوازې د تیارې نقدول بسنه نه کوي؛ باید د هغه څراغ په اړه هم خبرې وکړو چې غواړو یې روښانه کړو.

د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند نوي بېرغوال دا وېبپاڼه هم په همدې لړ کې، د فکرونو د طرحې، مطالعې، خبرو اترو، نقد او د خپلو سیاسي او ټولنیزو لیدلورو د وړاندې کولو لپاره د یوه ډګر په توګه جوړه کړې ده.

موږ باور لرو چې هېڅ ټولنه له فکر پرته پر مخ نه ځي او هېڅ فکر له نقد پرته پیاوړی نه کېږي.

افغانستان د راتلونکي له وېرې پر ځای د راتلونکي په اړه خبرو اترو ته اړتیا لري؛ د تېر وخت د تقدیس پر ځای د تېر وخت پېژندنې ته؛ او د شته واقعیتونو پر وړاندې د تسلیمېدو پر ځای د هغو د بدلون د امکان په اړه فکر کولو ته.

د افغانستان راتلونکی باید د نننیو انسانانو په لاس جوړ شي؛ په پوهه، پوهاوي، کار، سازمان‌موندنې او د داسې ټولنې د جوړولو په ارادې سره چې انسان، انساني کرامت او ټولنیز عدالت پکې په مرکز کې ځای ولري.

دا د خبرو اترو پیل دی؛
د بل افغانستان په اړه خبرې اترې؛
یو نوی، خپلواک، آباد، پوه او له ټولنیز عدالت څخه برخمن افغانستان.

احصایوي او تکمیلي سرچینې

د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام (UNDP)، د افغانستان ټولنیزـاقتصادي کتنه ۲۰۲۴–۲۰۲۵؛ په ۲۰۲۵ کال کې د ۷۴٪ معیشتي ناامنۍ د شمېرې په ګډون:
https://www.undp.org/afghanistan/publications/afghanistan-socioeconomic-review

د افغانستان د اقتصاد د ۱٫۹٪ واقعي ودې او په ۲۰۲۵ کال کې د هر کس د واقعي عاید د کمېدو په اړه د UNDP رسمي اعلامیه:
https://www.undp.org/asia-pacific/press-releases/record-population-returns-drought-and-aid-cuts-push-afghanistan-further-crisis-new-undp-report

نړیوال بانک، د افغانستان د پراختیا تازه‌معلومات، اپرېل ۲۰۲۵؛ د ځوانانو د کارموندنې او د کار بازار د وضعیت په اړه: