🔴 سره کلیزه Published: 2026-11-16 Author / editor: حسنپور د نومبر شپاړسمه؛ د آزادۍ، مقاومت او ټولنیز بدلون تاریخي حافظه تاریخ د آزادۍ، ټولنیز عدالت، ملي خپلواکۍ او له ظالمانه مناسباتو څخه د انسان د خلاصون د مبارزو ژوندۍ حافظه ده. د تاریخي پېښو بیاڅېړنه موږ ته فرصت راکوي چې د تېرو نسلونو تجربې وپېژنو او د بشریت د سیاسي، ټولنیزو او فرهنګي بدلونونو له پېچلي بهیر څخه ژوره پوهه ترلاسه کړو. 🇦🇫 افغانستان د سرې کلیزې په هنداره کې د ۱۹۱۸ کال د نومبر ۱۶مه ـ د افغان ځوانانو غورځنګ او د دویم مشروطیت بهیر د امیر حبیب‌الله خان د واکمنۍ په وروستیو کلونو کې په افغانستان کې د روڼ‌اندو او سیاسي اصلاح‌غوښتونکو خوځښت پراخ شو. د افغان ځوانانو غورځنګ، چې د دویم مشروطیت غوښتونکو په نوم هم پېژندل کېږي، د روڼ‌اندو، لیکوالانو، خبریالانو او یو شمېر سیاسي او دولتي شخصیتونو په ګډون رامنځته شو. دغه غورځنګ د افغانستان د بشپړې سیاسي خپلواکۍ، د استبدادي شاهي واک د محدودولو، د قانون پر بنسټ د نظام د رامنځته کولو، د دولتي جوړښت د اصلاح او ټولنیز پرمختګ غوښتونکی و. محمود طرزي، عبدالهادي داوي، عبدالرحمان لودین او یو شمېر نور روڼ‌اندي او د آزادۍ غوښتونکي د دغه غورځنګ په فکري او سیاسي فضا کې ونډه لرله. شهزاده امان‌الله خان هم له اصلاح‌غوښتونکو او مشروطه‌پالو کړیو سره اړیکې درلودې. په ځینو تاریخي روایتونو کې د ۱۲۹۷ لمریز کال د لړم ۲۵مه، چې د ۱۹۱۸ کال د نومبر له ۱۶مې سره سمون لري، د افغان ځوانانو ټولنې د جوړېدو د نېټې په توګه یادېږي؛ خو د دغې تشکیلاتي ټولنې د رسمي تأسیس کره نېټه لا هم لومړني او خپلواک تاریخي سند ته اړتیا لري. د دغه غورځنګ تاریخي ارزښت په دې کې و چې د ملي خپلواکۍ مفکوره یې له مشروطیت، سیاسي اصلاحاتو، ټولنیز پرمختګ او د استبدادي واک د محدودولو له غوښتنو سره وتړله. تاریخي یادونه: د افغان ځوانانو د غورځنګ شتون او فعالیت مستند دی؛ خو د نومبر ۱۶مه د هغه د رسمي تأسیس د کلیزې په توګه تر هغه وخته قطعي نه شو ګڼلای، څو چې معتبر سند ترلاسه شوی نه وي. 🌍 سیمه او نړۍ د ۱۵۳۲ کال د نومبر ۱۶مه ـ د اینکا سترواکۍ د واکمن آتاهوالپا نیول فرانسسکو پیزارو او هسپانوي ځواکونو د پېرو په کاخامارکا ښار کې د اینکا سترواکۍ واکمن آتاهوالپا ونیو. دغه پېښه د جنوبي امریکا په سیمه کې د اینکا پر سترواکۍ د هسپانوي ښکېلاک د پیل له مهمو پړاوونو څخه ګڼل کېږي. د ۱۷۷۶ کال د نومبر ۱۶مه ـ د امریکا د خپلواکۍ جګړې پر مهال د واشنګټن کلا سقوط برتانوي ځواکونو او د هغوی هسي اجیرانو د منهټن په ټاپو کې د واشنګټن کلا ونیوله. نږدې درې زره امریکایي سرتېري اسیران شول. دغه ماتې د امریکا د خپلواکۍ جګړې په لومړنیو پړاوونو کې یوه مهمه پېښه وه. د ۱۸۴۹ کال د نومبر ۱۶مه ـ فیودور داستایفسکي ته د اعدام د سزا ورکول نامتو روسي لیکوال فیودور داستایفسکي، د پتراشفسکي له فکري کړۍ سره د اړیکو او د تزاري واکمنۍ پر ضد په انتقادي فکري محفلونو کې د ګډون له امله، د اعدام په سزا محکوم شو. د هغه د اعدام حکم د همدې کال د ډسمبر په ۲۲مه د سن‌پترزبورګ په اعدام‌ځای کې د عملي کېدو تر پړاوه ورسېد، خو په وروستۍ شېبه کې پر سایبریا کې په جبري کار بدل شو. د ۱۸۸۵ کال د نومبر ۱۶مه ـ د متیس د خلکو د مقاومت د مشر لوئي ریل اعدام د کاناډا د متیس خلکو سیاسي مشر لوئي ریل، د خیانت په تور له محاکمې وروسته په دار وځړول شو. هغه د کاناډا د دولت د پراختیا غوښتونکو سیاستونو او د بومي خلکو د ځمکو د نیولو پر وړاندې مقاومت کړی و. د ریل مبارزه د شمالي امریکا د بومي خلکو د مقاومت د تاریخ یوه مهمه برخه ګڼل کېږي. د ۱۹۱۴ کال د نومبر ۱۶مه ـ د امریکا د فدرالي زېرمو د نظام د فعالیت پیل د امریکا د فدرالي زېرمو سیمه‌ییزو بانکونو خپل رسمي فعالیت پیل کړ. دغه نظام د ۱۹۱۳ کال د فدرالي زېرمو د قانون له مخې رامنځته شوی و او د متحده ایالاتو د پولي او مالي جوړښت له مهمو بنسټونو څخه وګرځېد. د ۱۹۱۵ کال د نومبر ۱۶مه ـ د هند د غدر انقلابي غورځنګ د مبارزینو اعدام د غدر انقلابي غورځنګ دوه مخکښ مبارزین، کرتار سینګ سرابها او ویشنو ګنېش پینګلې، د برتانوي استعمارګرې واکمنۍ له خوا د لاهور په زندان کې اعدام شول. د غدر غورځنګ د برتانوي ښکېلاک د پای ته رسولو او د هند د خپلواکۍ د ترلاسه کولو په موخه رامنځته شوی و. دغه غورځنګ د هند په نیمه وچه کې دننه او د شمالي امریکا د هندي کډوالو ترمنځ پراخ فعالیت درلود. کرتار سینګ سرابها، سره له دې چې ډېر ځوان و، د هند د خپلواکۍ غوښتونکو مبارزو په تاریخ کې په یوه تلپاتې څېره بدل شو. د ۱۹۲۰ کال د نومبر ۱۶مه ـ د کانټاس هوايي شرکت تأسیس د کانټاس هوايي شرکت په استرالیا کې د Queensland and Northern Territory Aerial Services په نوم تأسیس شو. دغه شرکت وروسته د نړۍ له مهمو نړیوالو هوايي شرکتونو څخه شو. د ۱۹۳۳ کال د نومبر ۱۶مه ـ د امریکا او شوروي اتحاد ترمنځ د ډیپلوماتیکو اړیکو ټینګښت د فرانکلین روزوېلټ په مشرۍ د امریکا حکومت، له نږدې شپاړسو کلونو رسمي نه‌پېژندنې وروسته، شوروي سوسیالیستي جمهوریتونو اتحاد په رسمیت وپېژاند. دغه هوکړه د روزوېلټ او د شوروي د بهرنیو چارو د کمیسار ماکسیم لیتوینوف ترمنځ د خبرو اترو په پایله کې ترلاسه شوه او د دواړو هېوادونو ترمنځ یې د رسمي ډیپلوماتیکو اړیکو د ټینګښت زمینه برابره کړه. د ۱۹۳۸ کال د نومبر ۱۶مه ـ د البرټ هوفمان له خوا د LSD مادې ترکیب سویسي کیمیاپوه البرټ هوفمان د بازل ښار په سانډوز درمل جوړولو شرکت کې د LSD مادې په ترکیب بریالی شو. دغه ماده وروسته په رواني، طبي او علمي څېړنو او د شلمې پېړۍ په فرهنګي بحثونو کې د پام وړ وګرځېده. د ۱۹۴۰ کال د نومبر ۱۶مه ـ د ورشو د یهودانو پر مېشت‌ځای بشپړه محاصره د نازي جرمني اشغالګرو ځواکونو د پولنډ په ورشو ښار کې د یهودانو مېشت‌ځای په بشپړه توګه محاصره کړ او له ښار او بهرنۍ نړۍ سره یې اړیکې پرې کړې. نږدې څلور سوه زره یهودان په یوه کوچنۍ او محاصره شوې سیمه کې بند پاتې شول. لوږې، ناروغیو، محرومیت او سازمان‌یافته ځپنې د دغه مېشت‌ځای د اوسېدونکو ژوند په یوې انساني فاجعې بدل کړ. د ورشو دغه مېشت‌ځای وروسته د نازي اشغال پر وړاندې د سازمان‌یافته مقاومت په یوه مهم مرکز بدل شو. د ۱۹۴۵ کال د نومبر ۱۶مه ـ د ملګرو ملتونو د ښوونې، علم او کلتور سازمان (یونسکو) تأسیس د ۳۷ هېوادونو استازو په لندن کې د یونسکو سازمان اساسي قانون لاسلیک کړ. دغه سازمان د ښوونې، علم، کلتور او اړیکو په برخو کې د نړیوالې همکارۍ د پراختیا او د فکري او فرهنګي همکاریو له لارې د تلپاتې سولې د رامنځته کولو په موخه تأسیس شو. د ۱۹۶۵ کال د نومبر ۱۶مه ـ د شوروي اتحاد د ونېرا درې فضايي بېړۍ توغول شوروي اتحاد د ونېرا درې فضايي بېړۍ د زهرې سیارې پر لور وتوغوله. دغه ماموریت د شوروي اتحاد د فضايي پروګرام یوه برخه وه چې موخه یې د لمریز نظام د سیارو څېړنه وه. ونېرا درې په ۱۹۶۶ کال کې د زهرې سیارې سطحې ته ورسېده او د انسانانو له خوا جوړ شوی لومړنی څیز شو چې د یوې بلې سیارې له سطحې سره ولګېد. د ۱۹۷۴ کال د نومبر ۱۶مه ـ فضا ته د آرسیبو راډیويي پیغام استول د پورتوریکو د آرسیبو څېړنیز مرکز ساینس‌پوهانو د مسیه ۱۳ ستوريزې ټولګې پر لور د آرسیبو مشهور پیغام واستاوه. دغه راډیويي پیغام د انسان د علمي او تخنیکي وړتیاوو د ښودلو لپاره جوړ شوی و او د انسان د بیولوژیکي جوړښت، DNA، لمریز نظام او په فضا کې د ځمکې د موقعیت په اړه معلومات یې درلودل. د ۱۹۸۸ کال د نومبر ۱۶مه ـ د استونیا شوروي جمهوریت د حاکمیت اعلامیه د استونیا د شوروي جمهوریت عالي شورا د دغه جمهوریت د حاکمیت اعلامیه تصویب کړه. د دې اعلامیې له مخې، د استونیا جمهوریت قوانین د هغه په قلمرو کې د شوروي اتحاد پر قوانینو برلاسي وګڼل شول. دغه پرېکړه د بالتیک هېوادونو د خپلواکۍ غوښتونکي غورځنګ او د شوروي اتحاد په وروستیو کلونو کې د سیاسي بدلونونو یو مهم پړاو و. د ۱۹۸۸ کال د نومبر ۱۶مه ـ په پاکستان کې عمومي ټاکنې په پاکستان کې له اوږدې پوځي واکمنۍ وروسته عمومي ټاکنې ترسره شوې. د بې‌نظیر بوټو په مشرۍ د پاکستان د خلکو ګوند تر ټولو زیاتې څوکۍ ترلاسه کړې او د ملکي حکومت د بېرته راتګ زمینه برابره شوه. بې‌نظیر بوټو د همدې کال په ډسمبر کې د لومړۍ وزیرې مقام ته ورسېده او د پاکستان لومړنۍ ښځینه لومړۍ وزیره شوه. د ۱۹۸۹ کال د نومبر ۱۶مه ـ په السلوادور کې د شپږو یسوعي کشیشانو او دوو نورو کسانو وژل د السلوادور په سان‌سالوادور ښار کې د مرکزي امریکا په پوهنتون کې شپږ یسوعي کشیشان، یوه خدمتګاره ښځه او د هغې شپاړس کلنه لور ووژل شول. دغه جنایت د السلوادور د پوځي ځواکونو له خوا ترسره شو او د دغه هېواد د کورنۍ جګړې پر مهال د روڼ‌اندو، د بشري حقونو د مدافعانو او د ټولنیز عدالت د غوښتونکو د ځپنې په یوه څرګنده بېلګه بدل شو. ✊ د فرهنګي او تاریخي شخصیتونو زوکړې د ۱۹۲۲ کال د نومبر ۱۶مه ـ د ژوزه ساراماګو زوکړه ژوزه ساراماګو، د پرتګال نامتو لیکوال او د ۱۹۹۸ کال د ادبیاتو د نوبل جایزې ګټونکی، په یوه بزګره کورنۍ کې وزېږېد. د هغه ادبي آثار د واک، نابرابرۍ، ټولنیزو جوړښتونو او د انساني ژوند د تناقضونو پر وړاندې د انتقادي لیدلوري له مخې پېژندل کېږي. هغه د معاصرې نړۍ له اغېزناکو لیکوالانو څخه ګڼل کېږي. د ۱۹۳۰ کال د نومبر ۱۶مه ـ د چینوا آچېبې زوکړه چینوا آچېبې، د نایجریا نامتو لیکوال، د اوګیدي په ښار کې وزېږېد. د هغه مشهور ناول «هر څه ړنګېږي» د افریقایي او له استعمار وروسته د ادبیاتو له مهمو اثارو څخه ګڼل کېږي. د هغه په اثارو کې د استعمار پایلې، فرهنګي بدلونونه او د افریقایي ټولنو برخلیک انځور شوی دی. تاریخي سرچینې او ماخذونه افغانستان ● Encyclopaedia Iranica، د افغانستان د مشروطیت تاریخ. ● Conciliation Resources، د شلمې پېړۍ په افغانستان کې د بدلون غوښتونکی سیاست. ● Amin Tarzi، د افغانستان د مشروطیت او سیاسي بدلونونو څېړنې. ● Louis Dupree، افغانستان. ● Abdul Hai Habibi، په افغانستان کې د مشروطیت غورځنګ. سیمه او نړۍ ● د امریکا د کانګرس کتابتون؛ د امریکا د خپلواکۍ جګړې اسناد. ● د امریکا د بهرنیو چارو وزارت؛ د امریکا او شوروي اتحاد د ډیپلوماتیکو اړیکو اسناد. ● د ورشو د یهودانو مېشت‌ځای موزیم؛ تاریخي آرشیف. ● یونسکو؛ د سازمان د تأسیس رسمي اسناد. ● ناسا؛ د شوروي اتحاد د فضايي ماموریتونو آرشیف. ● د استونیا د پارلمان آرشیف. ● Planetary Habitability Laboratory؛ د آرسیبو پیغام اسناد. ● د هند د خپلواکۍ غوښتونکي غورځنګ او د غدر غورځنګ تاریخي سرچینې. ● د السلوادور د کورنۍ جګړې تاریخي اسناد. ● د ژوزه ساراماګو بنسټ او د چینوا آچېبې اړوند ادبي سرچینې. سره کلیزه؛ د تاریخ حافظه، د مبارزې روایت او د نسلونو میراث.