🔴 سور مهالوېش Published: 2026-11-09 Author / editor: حسنپور د خلکو او د نړۍ د ازادي‌غوښتونکو غورځنګونو د تاریخي مبارزو یاد 🇦🇫 افغانستان د ۲۰۰۱ کال د نومبر ۹مه ـ د مزارشریف سقوط د امریکا متحده ایالاتو په مشرۍ د ائتلاف د پوځي عملیاتو او د شمالي ټلوالې د ځواکونو په ترڅ کې، د مزارشریف ستراتیژیک ښار د ۲۰۰۱ کال د نومبر په ۹مه د طالبانو له واکمنۍ څخه ووت. د طالبانو مخالفو ځواکونو، د امریکا د هوايي بریدونو په ملاتړ، د طالبانو دفاعي لیکې ماتې کړې او ښار ته ننوتل. د مزارشریف سقوط د ۲۰۰۱ کال د اکتوبر په ۷مه د امریکا د پوځي بریدونو له پیل وروسته، د طالبانو لومړنۍ ستره پوځي ماتې وه. دې بدلون د جګړې پوځي انډول په چټکۍ سره بدل کړ او د شمال د مهمو ښارونو او ورپسې د کابل د سقوط لپاره یې زمینه برابره کړه. کابل د نومبر په ۱۳مه د طالبانو د مخالفو ځواکونو لاس ته ولوېد. سرچینې: د واشنګټن پوسټ آرشیف، د ۲۰۰۱ کال د نومبر ۹مه؛ د ازادې اروپا راډیو؛ د بریتانیا د پارلمان د بهرنیو اړیکو کمېټې راپور. 🌍 سیمه او نړۍ د ۱۷۹۹ کال د نومبر ۹مه ـ په فرانسه کې د ناپلیون بناپارت د ۱۸ برومر کودتا ناپلیون بناپارت د فرانسې د جمهوریت د اتم کال د ۱۸ برومر په ورځ، چې د میلادي کلیزې له مخې د ۱۷۹۹ کال د نومبر له ۹مې سره سمون لري، کودتا پیل کړه. دې کودتا د دیرکتوار حکومت نسکور کړ او د کنسولګرۍ نظام یې رامنځته کړ. د ناپلیون په لاس کې د سیاسي واک له راټولېدو سره، د فرانسې د انقلاب جمهوري پړاو نوې مرحلې ته داخل شو او د فرانسې د امپراتورۍ د رامنځته کېدو لپاره زمینه برابره شوه. د ۱۹۲۳ کال د نومبر ۹مه ـ د مونیخ د بیرخونې کودتا ماتې اډولف هټلر او نازي ګوند د ۱۹۲۳ کال د نومبر په ۸مه او ۹مه هڅه وکړه چې په مونیخ کې د یوې پوځي کودتا له لارې د باویریا ایالتي حکومت نسکور او په ټول جرمني کې د واک د نیولو زمینه برابره کړي. دا هڅه د نومبر په ۹مه د باویریا د پولیسو له مقاومت سره مخ او ناکامه شوه. د مونیخ په مرکزي سیمه کې د نښتو پر مهال د نازیانو یو شمېر پلویان ووژل شول. ماکس فون شویبنر-ریشتر، چې د نازي ګوند له لومړنیو څېرو او مالي ملاتړکوونکو څخه و، هم په همدې ورځ ووژل شو. د ۱۹۳۸ کال د نومبر ۹مه او ۱۰مه ـ د بلور شپه؛ د یهودانو پر وړاندې د نازي فاشیزم سازمان‌یافته جنایت د ۱۹۳۸ کال د نومبر د ۹مې او ۱۰مې په شپه، د نازي جرمني رژیم د یهودانو پر ټولنه د تاوتریخوالي پراخ او سازمان‌یافته بریدونه ترسره کړل. د اس‌اې او اس‌اس ځواکونو، د هټلر د ځوانانو سازمان او د ملکي وګړو ځینو ډلو، د نازي مشرانو تر لارښوونې او هڅونې لاندې، د یهودانو عبادتځایونه، کورونه او سوداګریز دوکانونه وسوځول او ویجاړ یې کړل. دغه بریدونه وروسته له هغې ترسره شول چې د جرمني ډیپلوماټ ارنست فوم رات د نومبر په ۹مه ووژل شو او د یهودانو پر وړاندې د پراخ تاوتریخوالي لپاره پلمه وګرځول شو. له ۱۴۰۰ څخه ډېر کنیسه‌ګانې وسوځول شوې، زرګونه سوداګریز مرکزونه او د یهودانو کورونه ویجاړ شول او شاوخوا ۲۶ زره یهودي نارینه د اجباري کار کمپونو ته ولېږدول شول. د ۱۹۸۹ کال د نومبر ۹مه ـ د برلین د دېوال د تګ راتګ لارو پرانیستل د ختیځ جرمني په دیموکراتیک جمهوریت کې د پراخو ولسي اعتراضونو او د ختیځ بلاک د سیاسي بحران له ژورېدو وروسته، د ختیځ جرمني حکومت د ۱۹۸۹ کال د نومبر په ۹مه د سفر لپاره نوي مقررات اعلان کړل. ګونتر شابوفسکي، د جرمني د سوسیالیستي یووالي ګوند د سیاسي دفتر غړي، په یوه خبري کنفرانس کې اعلان وکړ چې د سفر نوي مقررات سمدستي د پلي کېدو وړ دي. د دې خبر له خپرېدو وروسته، زرګونه کسان د ختیځ برلین سرحدي لارو ته ورغلل او په هماغه شپه لومړنۍ سرحدي لارې پرانیستل شوې. د ښار د دواړو خواوو اوسېدونکي سره یوځای شول او د برلین دېوال په عملي توګه خپل سرحدي فعالیت له لاسه ورکړ. د دېوال د فزیکي ویجاړولو پراخ بهیر په ورپسې ورځو او میاشتو کې دوام وکړ. 🚩 د نړۍ کارګري، کمونیستي او انقلابي غورځنګونه د ۱۹۱۷ کال د نومبر له ۷مې تر ۹مې ـ د روسیې د کارګرانو او پوځیانو د استازو د شوراګانو دویم ټول‌روسیز کانګرس د روسیې د کارګرانو او پوځیانو د استازو د شوراګانو دویم ټول‌روسیز کانګرس د ۱۹۱۷ کال د اکتوبر د انقلاب په ترڅ کې، د نومبر له ۷مې تر ۹مې پورې، چې د روسیې د پخوانۍ کلیزې له مخې د اکتوبر له ۲۵مې تر ۲۷مې سره سمون لري، په پتروګراد کې جوړ شو. دا کانګرس په داسې شرایطو کې جوړ شو چې د کارګرانو، پوځیانو او انقلابي ځواکونو د پاڅون په پایله کې د لنډمهالي حکومت سیاسي واک د ړنګېدو په حال کې و. کانګرس د ولادیمیر ایلیچ لینین په مشرۍ د خلقو د کمېسارانو شورا په بڼه نوی حکومت جوړ کړ. په همدې کانګرس کې د سولې فرمان او د ځمکې فرمان تصویب شول. د سولې فرمان د لومړۍ نړیوالې جګړې د پای ته رسولو لپاره د هغو خبرو اترو غوښتنه کوله چې موخه یې د ځمکو له الحاق او د جګړې له تاوان غوښتنې پرته د سولې رامنځته کول وو. د ځمکې فرمان د لویو ځمکه‌والو مالکیت لغوه اعلان کړ. د ۱۹۱۷ کال د نومبر ۹مه ـ د شوروي د خلقو د کمېسارانو شورا له خوا د مطبوعاتو فرمان د لینین په مشرۍ د شوروي د خلقو د کمېسارانو شورا د ۱۹۱۷ کال د نومبر په ۹مه، چې د روسیې د پخوانۍ کلیزې له مخې د اکتوبر له ۲۷مې سره سمون لري، د مطبوعاتو په اړه فرمان صادر کړ. دغه فرمان د هغو خپرونو لنډمهاله یا دایمي بندول روا ګڼل چې د نوي حکومت پر وړاندې یې ښکاره مقاومت کاوه، ناسم مطالب یې خپرول او یا یې جرمي کړنو ته هڅونه کوله. د مطبوعاتو فرمان د نوي حکومت له لومړنیو هغو اقداماتو څخه و چې د رسنیو په برخه کې محدودیتونه یې رامنځته کړل او د مطبوعاتو د ازادۍ او له سیاسي مخالفانو سره د شوروي حکومت د اړیکو په اړه یې بحثونه او شخړې راوپارولې. د ۱۹۱۷ کال د نومبر ۹مه ـ انقلابي ځواکونو ته د لینین راډیويي پیغام د ۱۹۱۷ کال د نومبر په ۹مه، لینین د خلقو د کمېسارانو شورا په استازیتوب، د پوځونو د کنډکونو، فرقو، قول اردوګانو او پوځونو کمېټو، او همدارنګه انقلابي سرتېرو او ملوانو ته راډیويي پیغام صادر کړ. په دې پیغام کې د نوي حکومت هغه پرېکړه تشریح شوې وه چې د لومړۍ نړیوالې جګړې ښکېلو هېوادونو ته د سمدستي اوربند وړاندیز او د سولې د خبرو اترو د تعقیب غوښتنه پکې شوې وه. دغه پیغام د لومړۍ نړیوالې جګړې د دوام په برخه کې د روسیې د ګډون د پای ته رسولو لپاره د انقلابي حکومت د هڅو یوه برخه وه. د ۱۹۱۸ کال د نومبر ۹مه ـ د جرمني د نومبر انقلاب؛ د سلطنت ړنګېدل او د جمهوریت اعلان د جرمني د نومبر انقلاب، د څو میاشتو ټولنیزې ناخوښۍ، د ملوانانو د پاڅون، د کارګرانو د اعتصابونو او د کارګرانو او پوځیانو د شوراګانو د پراخېدو په پایله کې، د ۱۹۱۸ کال د نومبر په ۹مه خپل برخلیک ټاکونکي پړاو ته ورسېد. په همدې ورځ انقلابي پاڅون برلین ته ورسېد او د جرمني امپراتورۍ سلطنت ړنګ شو. فیلیپ شایدمان د رایشتاګ له ودانۍ څخه د جرمني جمهوریت اعلان کړ. په همدې ورځ، د سپارتاکوس د انقلابي اتحادیې مشر کارل لیبکنشت د برلین له ماڼۍ څخه د آزاد سوسیالیستي جمهوریت اعلان وکړ. دغو دوو اعلامیو د جرمني د سیاسي راتلونکي په اړه دوه بېلابېل لیدلوري څرګندول: پارلماني جمهوریت او د کارګرانو او شوراګانو پر واک ولاړ سوسیالیستي جمهوریت. د ۱۹۴۹ کال د نومبر ۹مه ـ د امریکا د ۳۲۰ زره اعتصاب کوونکو سکرو کان‌کېندونکو بېرته کار ته ستنېدل د ۱۹۴۹ کال د نومبر په ۹مه، د امریکا د کان‌کېندونکو د کارګرانو اتحادیې د پالیسۍ کمېټې پرېکړه وکړه چې شاوخوا ۳۲۰ زره اعتصاب کوونکي کان‌کېندونکي په لنډمهاله توګه بېرته کار ته ستانه کړي. دا سراسري اعتصاب د همدې کال د سپټمبر په ۱۹مه پیل شوی و او په خپل اوج کې یې شاوخوا ۴۰۰ زره کارګرانو ګډون درلود. کان‌کېندونکو د معاشونو، کاري ساعتونو، کاري شرایطو او د روغتیايي او ټولنیزو خوندیتوبونو د ښه کېدو غوښتنه کوله. بېرته کار ته د ستنېدو لنډمهاله پرېکړه له کان‌کېندونکو شرکتونو سره د درې اوونیز اوربند په چوکاټ کې وشوه. د ۱۹۶۳ کال د نومبر ۹مه ـ په جاپان کې د مییکې د سکرو کان ناورین د ۱۹۶۳ کال د نومبر په ۹مه، د جاپان د فوکوئوکا ولایت په مییکې کان کې د سکرو دوړو چاودنې د دغه هېواد د صنعتي تاریخ له سترو ناورینونو څخه یوه پېښه رامنځته کړه. په دې پېښه کې ۴۵۸ کارګران ووژل شول او سلګونه نور ټپیان شول. د کان‌کېندونکو ګڼ شمېر کارګران د کاربن مونو اکساید ګازو له مسمومیت سره هم مخ شول. دا ناورین په داسې شرایطو کې رامنځته شو چې د جاپان د کانونو صنعت د کارګرانو د خوندیتوب له جدي ستونزو او کارګري اختلافونو سره مخ و. ✊ د علمي او فرهنګي نامتو شخصیتونو زوکړې د ۱۷۳۱ کال د نومبر ۹مه ـ د بنجامین بنېکر زوکړه بنجامین بنېکر، افریقایي‌الاصله امریکایي ریاضي‌پوه، ستورپوه او لیکوال، د ۱۷۳۱ کال د نومبر په ۹مه د مریلند په ایالت کې زېږېدلی و. هغه د امریکا په ټولنه کې د پراخو ټولنیزو محرومیتونو او نژادي تبعیض له شتون سره سره، د ځان‌زده‌کړې له لارې په ریاضیاتو او ستورپوهنه کې د پام وړ لاسته راوړنې درلودې. بنېکر په خپلو لیکنو او د خپل وخت له سیاسي شخصیتونو سره په مکاتبو کې د نژادپالنې او د تورپوستو د ټیټوالي پر بنسټ د باورونو پر ضد استدلال کاوه. د ۱۸۱۸ کال د نومبر ۹مه ـ د ایوان تورګنیف زوکړه ایوان سرګېیویچ تورګنیف، د روسیې نامتو لیکوال او ناول‌لیکونکی، د ۱۸۱۸ کال د نومبر په ۹مه، چې د روسیې د پخوانۍ کلیزې له مخې د اکتوبر له ۲۸مې سره سمون لري، د اوریول په ښار کې زېږېدلی و. هغه د نولسمې پېړۍ د روسیې د واقع‌پالې ادبیاتو له مخکښو څېرو څخه و. د هغه لیکنو، په ځانګړې توګه د «د یوه ښکارکوونکي یادښتونه» په نوم د کیسو ټولګې، د روسیې د سرف‌دارۍ نظام، نابرابرو ټولنیزو اړیکو او د بزګرانو د ژوند انتقادي انځور وړاندې کاوه. د ۱۸۹۶ کال د نومبر ۹مه ـ د کوتاماراجو راما راو زوکړه کوتاماراجو راما راو، د هند ژورنالېست، لیکوال او د خپلواکۍ د غورځنګ مبارز، د ۱۸۹۶ کال د نومبر په ۹مه د چیرالا په ښار کې زېږېدلی و. هغه د هند د خپلواکۍ غوښتونکي غورځنګ له مخکښو ژورنالېستانو څخه و او د نشنل هرالد ورځپاڼې لومړنی مسوول مدیر و؛ دغه ورځپاڼه د جواهر لعل نهرو په نوښت جوړه شوې وه. راما راو خپله لیکوالي د بریتانوي استعمار د ځپونکو کړنو د افشا کولو لپاره کاروله او په ۱۹۴۲ کال کې د خپلواکۍ غوښتونکو مبارزانو پر وړاندې د بریتانوي ځواکونو د چلند په اړه د یوې انتقادي لیکنې له خپرولو وروسته زنداني شو. هغه د هند د کارګرانو د ژورنالېستانو د فدراسیون له بنسټ‌اېښودونکو څخه هم و. سرچینې او مراجع ● د بریتانیا د پارلمان آرشیف ـ په ۲۰۰۱ کال کې د افغانستان د بدلونونو راپور. ● د واشنګټن پوسټ آرشیف ـ د مزارشریف د سقوط راپور، د ۲۰۰۱ کال نومبر. ● د امریکا د هولوکاسټ د یادونې موزیم ـ د بلور شپې اسناد. ● د جرمني د فدرالي حکومت آرشیف ـ د برلین د دېوال د پرانیستلو تاریخ. ● د شوروي د حکومت د لومړنیو فرمانونو د اسنادو آرشیف. ● د ولادیمیر ایلیچ لینین د اثارو او اسنادو ټولګه. ● د امریکا د کارګري غورځنګ د تاریخ آرشیف. ● په ۱۹۴۹ کال کې د امریکا د کان‌کېندونکو د اعتصاب په اړه تاریخي څېړنې. ● په جاپان کې د مییکې کان د ناورین په اړه تاریخي څېړنې. ● د فرانسې د انقلاب او د ۱۸ برومر د کودتا تاریخي آرشیف. ● د جرمني د نومبر انقلاب او د سپارتاکوس د غورځنګ په اړه تاریخي سرچینې.