سره کلیزه؛ د نن ورځې تاریخي پېښې

Published: 2026-11-03

Author / editor: حسنپور
سه‌شنبه، د ۲۰۲۶ کال د نومبر درېیمه | ۱۲ لړم ۱۴۰۵

تاریخ د انسان د آزادۍ، عدالت او ټولنیز بدلون لپاره د مبارزو ژوندۍ حافظه ده. د تاریخ په پاڼو کې یوازې د واکمنانو او جګړو کیسې نه دي ثبت شوې، بلکې د هغو ولسونو، کارګرانو، روڼ‌اندو، انقلابیانو او آزادۍ غوښتونکو مبارزې هم خوندي دي چې د استثمار، استعمار، فاشیزم او ټولنیز ستم پر وړاندې درېدلي دي. د تاریخ علمي او انتقادي لوستنه موږ ته د تېر وخت د پېښو تر پېژندنې ورهاخوا، د ټولنیزو بدلونونو د لاملونو، د طبقاتی مبارزې د بهیر او د راتلونکي د جوړولو د لارو په درک کې مرسته کوي.

تاریخ د انسان د آزادۍ، عدالت او ټولنیز بدلون لپاره د مبارزو ژوندۍ حافظه ده. د تاریخ په پاڼو کې یوازې د واکمنانو او جګړو کیسې نه دي ثبت شوې، بلکې د هغو ولسونو، کارګرانو، روڼ‌اندو، انقلابیانو او آزادۍ غوښتونکو مبارزې هم خوندي دي چې د استثمار، استعمار، فاشیزم او ټولنیز ستم پر وړاندې درېدلي دي. د تاریخ علمي او انتقادي لوستنه موږ ته د تېر وخت د پېښو تر پېژندنې ورهاخوا، د ټولنیزو بدلونونو د لاملونو، د طبقاتی مبارزې د بهیر او د راتلونکي د جوړولو د لارو په درک کې مرسته کوي.

د افغانستان تاریخ

۳ نومبر ۱۹۸۲ – د سالنګ تونل ستره غمیزه:
د سالنګ په تونل کې د یوې درنې چاودنې او اورلګېدنې له امله ګڼ شمېر کسان ووژل شول. دا پېښه د افغانستان په معاصر تاریخ کې د ترانسپورتي ناورینونو له خونړیو پېښو څخه ګڼل کېږي.

۳ نومبر ۲۰۰۳ – د افغانستان د نوي اساسي قانون د مسودې وړاندې کول:
د افغانستان د نوي اساسي قانون مسوده د ولسمشر حامد کرزي په حضور کې وړاندې شوه. دا بهیر د طالبانو د واکمنۍ له نسکورېدو وروسته د نوي سیاسي جوړښت د رامنځته کېدو یوه مهمه برخه وه.

۳ نومبر ۲۰۰۳ – هرات ته د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د پلاوي سفر:
د ملګرو ملتونو د امنیت شورا یوه پلاوي د افغانستان لوېدیځ ولایت هرات ته سفر وکړ، څو د هېواد امنیتي او سیاسي وضعیت له نږدې وارزوي.

۳ نومبر ۲۰۰۴ – د ولسمشرۍ په ټاکنو کې د حامد کرزي د بریا اعلان:
د افغانستان د طالبانو له نسکورېدو وروسته په لومړنیو ولسمشریزو ټاکنو کې د حامد کرزي بریا اعلان شوه. دا ټاکنې د افغانستان د نوي سیاسي نظام په جوړېدو کې یوه مهمه پېښه وه.

۳ نومبر ۲۰۱۷ – د افغانستان د وضعیت په اړه د نړیوالې جزایي محکمې اقدام:
د نړیوالې جزایي محکمې د افغانستان د وضعیت اړوند دوسیه د محکمې د مقدماتي څانګې درېیمې خونې ته راجع کړه. دغه بهیر د افغانستان په جګړه کې د احتمالي نړیوالو جنګي جرمونو او بشري حقونو د سرغړونو د څېړنې له موضوع سره تړاو درلود.

۳ نومبر ۲۰۲۱ – په افغانستان کې د بشري حقونو د مدافعانو په اړه خبرداری:
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د مدافعانو په چارو کې ځانګړې راپور ورکوونکې، ماري لالر، په افغانستان کې د بشري حقونو د مدافعانو پر وړاندې د وېرې او ګواښونو د فضا په اړه اندېښنه څرګنده کړه.

د نړۍ تاریخ

۳ نومبر ۱۴۶۸ – د لیژ ښار سقوط:
د بورګنډي ځواکونو د لیژ ښار ونیو. دغه پېښه د منځنیو پېړیو د اروپایي سیاسي او پوځي شخړو له مهمو پېښو څخه وه.

۳ نومبر ۱۸۱۲ – د ویازما جګړه:
د ناپلیون د پوځونو د روسیې له خاورې د شاتګ پر مهال د ویازما جګړه وشوه. روسي ځواکونو د فرانسوي پوځ پر وړاندې خپلو پوځي عملیاتو ته دوام ورکړ او د ناپلیون د لښکر وضعیت یې لا پسې ستونزمن کړ.

۳ نومبر ۱۹۰۳ – د پاناما خپلواکي:
پاناما له کولمبیا څخه خپله خپلواکي اعلان کړه. دا پېښه د لاتینې امریکا په سیاسي تاریخ کې د یوه نوي خپلواک دولت د رامنځته کېدو نښه وه.

۳ نومبر ۱۹۱۸ – د کیل د ماڼو پاڅون او په جرمني کې د نومبر انقلاب:
د جرمني په کیل ښار کې ماڼو د جګړې د دوام او د واکمن نظام پر ضد پاڅون وکړ. دغه پاڅون په جرمني کې د نومبر د انقلاب د پراخېدو او د سلطنتي نظام د ړنګېدو له مهمو محرکاتو څخه شو.

۳ نومبر ۱۹۱۸ – په اتریش ـ هنګري کې پاڅونونه او د جګړې د اوربند تړون:
په اتریش ـ هنګري امپراتورۍ کې د جګړې پر ضد پاڅونونه او سیاسي خوځښتونه پراخ شول. په همدې ورځ د ویلا جوستي د اوربند تړون لاسلیک شو، چې د لومړۍ نړیوالې جګړې په پای ته رسېدو کې یې مهم رول درلود.

۳ نومبر ۱۹۲۰ – د روسیې په کورنۍ جګړه کې د سپین پوځونو پر وړاندې پوځي پرمختګونه:
د روسیې د کورنۍ جګړې په بهیر کې د سره پوځ او ماخنو پلوه ځواکونو پوځي پرمختګونو د سپین پوځونو پر وضعیت فشار زیات کړ او هغوی یې د کریمیا پر لور په شاتګ کې له ستونزو سره مخ کړل.

۳ نومبر ۱۹۲۹ – د کوریا د زده‌کوونکو د استعمار ضد غورځنګ:
د جاپاني استعمار تر واک لاندې کوریا کې د ګوانګجو د زده‌کوونکو غورځنګ پیل شو. کوریايي زده‌کوونکو د جاپاني استعمار، تبعیض او ملي ځپنې پر ضد پراخ اعتراضونه وکړل. دغه خوځښت د کوریا د ملي آزادۍ په مبارزه کې مهم ځای لري.

۳ نومبر ۱۹۴۳ – د نازيانو د «ارنته‌فېست» خونړۍ ډله‌ییزه وژنه:
نازي جرمني د پولنډ په اشغال شوو سیمو کې د «ارنته‌فېست» یا «د حاصلاتو جشن» په نوم عملیات ترسره کړل. په دې ډله‌ییزه وژنه کې شاوخوا ۴۲ زره یهودیان ووژل شول. دا د نازي رژیم له تر ټولو خونړیو جنایتونو څخه ګڼل کېږي.

۳ نومبر ۱۹۴۴ – د سلواک د پاڅون د مشرانو نیول:
د سلواک د ملي پاڅون دوه مهم پوځي مشران، یان ګولیان او رودولف ویست، د جرمني ځواکونو له خوا ونیول شول. دوی د نازي اشغال پر ضد د سلواک د مقاومت په مبارزه کې مهم رول درلود.

۳ نومبر ۱۹۵۶ – د هنګري د انقلاب په بهیر کې سیاسي بدلونونه:
د هنګري د ۱۹۵۶ کال د انقلاب په ترڅ کې د ایمري ناګي تر مشرۍ لاندې نوی ائتلافي حکومت اعلان شو. په همدې حال کې د یانوش کادار تر مشرۍ لاندې د شوروي پلوه سیال حکومت د جوړېدو بهیر هم روان و او شوروي ځواکونو د انقلاب د ځپلو لپاره پوځي چمتووالی نیوه.

۳ نومبر ۱۹۵۶ – د غزې په خان‌یونس ښار کې ډله‌ییزه وژنه:
د اسرائیلي ځواکونو له خوا د غزې په خان‌یونس ښار کې ډله‌ییزه وژنه ترسره شوه. د ملګرو ملتونو په راپور کې د ۲۷۵ وژل شویو کسانو نومونه ثبت شوي دي. دا پېښه د فلسطین د خلکو پر وړاندې د تاوتریخوالي د خونړیو فصلونو یوه برخه ده.

۳ نومبر ۱۹۵۷ – د سپوتنیک ۲ توغول او د لایکا فضايي سفر:
شوروي اتحاد د سپوتنیک ۲ فضايي سپوږمکۍ فضا ته وتوغوله. په دې فضايي بېړۍ کې لایکا نومې سپۍ هم وه، چې د ځمکې له مدار څخه بهر د ژوندیو موجوداتو د لېږد په تاریخ کې یې ځانګړی ځای خپل کړ.

۳ نومبر ۱۹۷۲ – په واشنګټن کې د امریکايي بومي وګړو د چارو د ادارې نیول:
د امریکايي بومي وګړو فعالانو د «مات شوي تړونونو د لارې» په نوم د مبارزې په ترڅ کې په واشنګټن کې د بومي وګړو د چارو اداره ونیوله او خپل اعتراض یې د تاریخي تړونونو د نه پلي کېدو، تبعیض او د خپلو ملي حقونو د تر پښو لاندې کېدو پر وړاندې څرګند کړ.

۳ نومبر ۱۹۷۸ – د دومینیکا خپلواکي:
د کارابین په سیمه کې د دومینیکا ټاپو هېواد له بریتانیا څخه خپلواکي ترلاسه کړه او د یوه خپلواک دولت په توګه یې خپل نوی سیاسي ژوند پیل کړ.

۳ نومبر ۱۹۷۹ – په ګرینزبورو کې د فاشیستي ډلو خونړی برید:
د امریکا په ګرینزبورو ښار کې د کوکلوکس کلان او امریکايي نازي ګوند وسله‌والو غړو د کمونیست کارګر ګوند پر فعالانو برید وکړ. په دې برید کې پنځه تنه مبارزین ووژل شول. دا پېښه د امریکا د کارګرانو او کیڼ‌اړخو فعالانو پر وړاندې د ښي‌اړخو افراطي تاوتریخوالي یوه خونړۍ بېلګه ده.

۳ نومبر ۱۹۸۶ – د مایکرونیزیا د فدرالي دولت د خپلواکۍ نوی پړاو:
د مایکرونیزیا د فدرالي دولت او متحده ایالاتو ترمنځ د آزادې ملګرتیا تړون نافذ شو. له دې سره د ملګرو ملتونو تر قیمومیت لاندې د دغه هېواد سیاسي وضعیت پای ته ورسېد او د خپلواک دولت په توګه یې نوی پړاو پیل کړ.

تاریخي پایله

تاریخ یوازې د تېرو پېښو د یادولو کتاب نه دی؛ تاریخ د ټولنیزو مبارزو، طبقاتی ټکرونو، استعمار ضد پاڅونونو او د انسان د آزادۍ د نه ستړې کېدونکې هڅې ژوندی بهیر دی. د تاریخ له علمي او انتقادي لوستلو پرته د ټولنې د بدلون، د استثمار د رېښو او د یوه عادلانه راتلونکي د جوړولو لار نه شي پېژندل کېدای.

سره کلیزه؛ تاریخ لولو، مبارزه پېژنو او راتلونکی په شعوري توګه جوړوو.