۱ نومبر ۱۹۲۹ | ۱۰ لړم ۱۳۰۸ | د حبیب‌الله کلکاني او د هغه د ۱۳ تنو ملګرو اعدام! Published: 2026-11-01 Author / editor: یما افغان د حبیب‌الله کلکاني د اعدام کلیزه؛ په افغانستان کې پاڅون، د دولت کړکېچ او د اصلاحاتو شاتګ سریزه: د تولیدي ځواکونو او ارتجاعي مناسباتو ټکر د افغانستان د معاصر تاریخ په څېړنه کې، د طبقاتي خوځښتونو او د استعمار د ویجاړوونکي رول له په پام کې نیولو پرته د تاریخ لیکنه، د تحلیل د انحراف لامل ګرځي. تاریخ د مترقي ځواکونو او زړو تولیدي مناسباتو ترمنځ د مبارزې ډګر دی. د اماني غورځنګ، سره له دې چې بورژوا ـ لیبرال ماهیت او خپل طبقاتي محدودیتونه یې لرل، د فیوډالي مناسباتو څخه د بېلتون او د برېتانوي استعمار له استعماري ولکې څخه د ملي خپلواکۍ پر لور یو ګام و. برعکس، د حبیب‌الله کلکاني تر مشرۍ لاندې پاڅون، نه کوم «خلقي غورځنګ» و، بلکې د فیوډالي ـ مذهبي ارتجاع څرګندونه او د تولیدي ځواکونو د ودې پر مسیر یو څرګند شاتګ ګڼل کېده. د شاه امان‌الله د اصلاحاتو طبقاتي تحلیل د شاه امان‌الله خان اصلاحات د افغانستان د فیوډالي جوړښت د وروسته‌پاتېوالي پر وړاندې یو تاریخي ځواب و. د مالیاتي قوانینو بدلون، د غلامۍ لغوه کول، د لومړي اساسي قانون (نظامنامۀ اساسي) تدوین، د عامه زده‌کړو دودول او د ښځو د زده‌کړې حق، ټول له فیوډالي ضد محتوا څخه برخمن وو. خو د یوې سازمان‌یافته پرولتاریايي طبقې د نشتوالي او د داسې ژورې کرنیزې اصلاحاتو د نه پلي کېدو له امله، چې بزګران یې په بنسټیز ډول له حاکمیت سره تړلي وای، دغه اصلاحات له پورته څخه رهبري کېدل او د کلیوالي پرګنو په منځ کې یې پیاوړی او پراخ طبقاتي بنسټ نه و موندلی. همدې جوړښتي کمزورۍ د ارتجاعي ځواکونو او نړیوال استعمار د ناوړه ګټې اخیستنې لپاره زمینه برابره کړه. د برېتانوي امپریالیزم رول: له برېتانوي هند څخه تر کابله دسیسه برېتانوي امپریالیزم هېڅکله هغه ګوزار او ماتې هېره نه کړه چې د افغانانو د خپلواکۍ غوښتنې په جبهه کې ورسره مخ شوی و. د اماني واکمنۍ له انقلابي شوروي اتحاد سره د ډیپلوماټیکو اړیکو په ټینګولو او د امپریالیزم ضد سیاست په خپلولو سره، د هند د نیمه‌وچې امنیت ـ چې د برېتانیا تر ټولو مهمه مستعمره وه ـ له ګواښ سره مخ کړی و. له همدې امله، انګرېزي استعمار د اماني اصلاحاتو له لومړیو ورځو څخه د رواني جګړې او دسیسه‌جوړونې خپل ماشین په کار واچاوه. د برېتانیا استخباراتي ادارو د اقتصادي بندیزونو د تګلارو، د سرحدي کرښې له لارې ناراضه قبایلو ته د وسلو د قاچاق او د خپلو پټو استخباراتي خدمتونو د مأمورینو ـ لکه ډګروال توماس اډوارډ لارنس، چې په لارنس عربستان مشهور و ـ د بېلابېلو پوښښونو لاندې د لېږلو له لارې، په شمالي او ختیځو سیمو کې د ګډوډۍ اور ته لمن ووهله. برېتانوي هند نه یوازې د شاه امان‌الله پر ضد د پراخ تبلیغاتي فعالیتونو زمینه برابره کړه، بلکې د فتنه‌پارونکو پوسترونو په خپرولو او د ارتجاعي یاغیانو په مالي او پوځي تجهیزولو سره یې حبیب‌الله کلکانی د خپلواک حاکمیت د نسکورولو لپاره په یوه عملیاتي وسیله بدل کړ. د حبیب‌الله کلکاني د پاڅون طبقاتي ماهیت او د ارتجاع ویجاړوونکی رول د حبیب‌الله کلکاني تر مشرۍ لاندې پاڅون باید د مارکسیستي ـ لیننیستي لیدلوري له مخې د ارتجاع د ائتلاف د یوه ضدانقلابي کمپاین په توګه وارزول شي: ټولنیز او طبقاتي بنسټ: دغه خوځښت د هغو خانانو، ارتجاعي فیوډالي طبقو او شاته‌پاتې روحاني قشر د ګټو څرګندونه وه، چې د خپلو اقتصادي ګټو او ټولنیز نفوذ د ساتنې لپاره یې د نوې زمانې اصلاحات ګواښ ګڼل. له امپریالیزم سره هم‌پېوستون: د کلکاني موخې د برېتانیا له ستراتیژۍ سره په بشپړه توګه همغږې وې. هغه د نوو اداري جوړښتونو په ویجاړولو، د فیوډالي ضد قوانینو په لغوه کولو او د ښوونځیو په تړلو سره، د افغانستان ملي ګټې د برېتانیا د سترواکۍ د موخو په پښو کې قرباني کړې. د فرهنګي او اقتصادي بنسټونو ویجاړول: د کلکاني د واکمنۍ لنډه دوره د ښوونځیو له تړلو، د پرمختللو قوانینو له لغوه کولو، د ملي خزانې له لوټلو او زړو مناسباتو ته له بېرته ورګرځېدو سره مل وه؛ هغه اقدامات چې د ټولنیز پوهاوي او تولیدي ځواکونو د ودې پر بنسټ یې دروند ګوزار وکړ. د کلکاني نسکورېدل؛ د فیوډالي ـ استعماري واکمنۍ بیا ټینګښت د کلکاني د واکمنۍ دورې دا ثابته کړه چې نالوستي، د برېتانیا تر اغېز لاندې او له روښانه تګلارې بې‌برخې عناصر د دولت د چارو د سمبالولو وړتیا نه لري. د نادرخان له خوا د هغه ماتې او اعدام، نه کوم خلقي انقلاب و، بلکې د فیوډالي ـ استعماري نظام پورې د تړلو ډلو ترمنځ د واک یوه طبقاتي لېږدونه وه. نادرشاه د برېتانوي امپریالیزم په مستقیمه مالي او پوځي مرسته واک ته ورسېد، څو ډاډ ترلاسه شي چې افغانستان به بیا هېڅکله د اماني دورې د امپریالیزم ضد سیاست او د عصري کېدو پر لور حرکت ونه کړي. پایله: د طبقاتي مبارزې لپاره د تاریخ درسونه د حبیب‌الله کلکاني اعدام د یوه ارتجاعي کابوس پای و؛ خو دا یې هم وښوده چې د یوه مخکښ پرولتري سازمان او د پرګنو د طبقاتي پوهاوي له شتون پرته، بورژوا ـ لیبرال اصلاحات د امپریالیزم د دسیسو او کورني ارتجاع پر وړاندې خورا زیان‌منونکي او نازک وي. د تاریخ کره ارزونه څرګندوي چې هر هغه خوځښت چې د دود، مذهب یا ړندو بزګري پاڅونونو تر نومونو لاندې د جوړښتي اصلاحاتو پر ضد راپورته کېږي او د فیوډالي مناسباتو د بېرته راژوندي کولو یا له امپریالیزم سره د تړاو په خدمت کې وي، له ماتې او د تاریخ د څرخونو تر پښو لاندې له میده کېدو پرته بله پایله نه لري.